Cinder Cone Là Núi Lửa Gì? Đặc Điểm Phun Trào Của Cinder Cone
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Có những ngọn núi lửa chỉ cần vài ngày để mọc lên từ một thửa ruộng, rồi cao dần thành một ngọn đồi hình chóp nón ngay trước mắt người dân. Đó là cinder cone, hay còn gọi là núi lửa nón xỉ, loại núi lửa đơn giản và dễ nhận ra nhất trên Trái Đất. Chúng xuất hiện ở nhiều nơi, trong đó có Mexico và miền tây nước Mỹ, những vùng nằm gần Vành đai lửa Thái Bình Dương. Chúng tôi viết bài này để trả lời câu hỏi cinder cone là núi lửa gì, hình thành như thế nào, phun trào ra sao và có những ví dụ nào đáng nhớ.
Cinder Cone Là Núi Lửa Gì?
Cinder cone (còn gọi là scoria cone, núi lửa nón xỉ) là một ngọn đồi hình nón dốc, được xây nên từ những mảnh vụn núi lửa rời rạc như xỉ, tro và clinker, tích tụ quanh một lỗ phun duy nhất. Khi dung nham chứa nhiều khí bị thổi tung lên không trung, nó vỡ thành những mảnh nhỏ, nguội đi, đông cứng rồi rơi xuống quanh miệng núi. Qua thời gian, các mảnh này chất lại thành một hình nón thường rất cân đối.
- Hình dáng: Chóp nón gần như đối xứng, đáy gần tròn, sườn nghiêng khoảng 30 đến 40 độ và có một miệng hố hình bát trên đỉnh.
- Kích thước: Nhỏ hơn rất nhiều so với núi lửa dạng tầng (stratovolcano). Phần lớn nón xỉ hiếm khi cao quá vài trăm mét, và hiếm có ngọn nào vượt 500 mét.
- Vật liệu: Xỉ núi lửa (scoria), tro và bom núi lửa, tức các mảnh dung nham lớn hơn 64 mm.
- Vòng đời: Phần lớn nón xỉ là núi lửa đơn nguồn (monogenetic), nghĩa là chỉ phun trào một đợt rồi ngủ yên. Lần phun tiếp theo trong khu vực thường dựng lên một nón mới ở gần đó.
(Xem thêm: Núi Lửa Hình Khiên Là Gì? Cấu Trúc Và Cơ Chế Trào Dâng Dung Nham)
Quá Trình Hình Thành Một Núi Lửa Nón Xỉ
Một ngọn nón xỉ có thể lớn lên chỉ trong vài ngày đến vài năm. Quá trình này thường diễn ra theo các bước sau:
- Magma giàu khí dâng lên qua một khe nứt hoặc một lỗ phun duy nhất.
- Khi áp suất giảm gần mặt đất, khí nở ra và thổi tung dung nham thành vô số mảnh nhỏ.
- Các mảnh dung nham nguội và đông cứng trong không khí, thành xỉ, tro và bom núi lửa.
- Vật liệu rơi quanh miệng núi và chất lại thành chóp nón có độ dốc 30 đến 40 độ, với miệng hố hình bát ở đỉnh.
- Ở giai đoạn cuối, dung nham đã mất bớt khí thường chảy ra từ chân nón thành dòng, như đã xảy ra ở Parícutin và Sunset Crater.
- Khi nguồn magma cạn, núi lửa ngừng hoạt động và để lại một hình nón trơ trụi.
Đặc Điểm Phun Trào Của Cinder Cone
- Kiểu phun trào Strombolian: Nón xỉ thường phun theo kiểu Strombolian, bắn lên không trung những cục xỉ nóng đỏ, tro và bom núi lửa theo từng đợt nổ rời rạc.
- Dòng dung nham từ chân nón: Sau giai đoạn nổ, dung nham ít khí có thể thoát ra ở chân nón rồi chảy tràn theo các thung lũng xung quanh.
- Thời gian hoạt động: Thường ngắn, nhưng có ngoại lệ. Parícutin hoạt động suốt chín năm, còn Cerro Negro ở Nicaragua đã phun trào nhiều lần kể từ khi hình thành năm 1850.
- Vị trí xuất hiện: Nón xỉ có thể mọc đơn lẻ, thành nhóm, hoặc trên sườn các núi lửa lớn hơn. Chỉ riêng trên sườn núi lửa khiên Mauna Kea ở Hawaii, các nhà địa chất đã nhận diện gần 100 nón xỉ.
Các Ví Dụ Về Cinder Cone Nổi Tiếng Trên Thế Giới
- Parícutin (Mexico): Ngày 20 tháng 2 năm 1943, một khe nứt mở ra trên cánh đồng ngô của nông dân Dionisio Pulido. Núi phun trào đến năm 1952 và đạt độ cao cuối cùng khoảng 424 mét so với cánh đồng. Dòng dung nham phủ khoảng 25 km2 đất, chôn vùi hai ngôi làng Parícutin và San Juan Parangaricutiro. Người dân đã sơ tán kịp thời, nên không ai thiệt mạng vì dung nham. Chúng tôi vẫn bị ám ảnh bởi hình ảnh hai tháp chuông nhà thờ nhô lên khỏi biển dung nham đã đông cứng.
- Sunset Crater (Arizona, Mỹ): Núi phun trào vào khoảng năm 1085, là ngọn núi lửa trẻ nhất trong cánh đồng núi lửa San Francisco. Nón cao khoảng 300 mét, nổi bật với lớp xỉ đỏ gỉ sắt ở gần đỉnh. Theo Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ (NPS), đây là vụ phun nổ mạnh nhất từng được ghi nhận ở một cinder cone, với cột phun cao khoảng 20 km.
- Wizard Island (Oregon, Mỹ): Hòn đảo hình nón nổi lên trong hồ Crater Lake, hình thành sau khi lòng chảo caldera (lòng chảo sụt lở núi lửa) bắt đầu đầy nước. Đảo nhô cao khoảng 230 mét so với mặt hồ, và trên đỉnh có miệng hố rộng khoảng 150 mét.
- Cerro Negro (Nicaragua): Một trong những nón xỉ hoạt động nhiều nhất trong lịch sử, đã phun trào hơn 20 lần kể từ khi xuất hiện năm 1850.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Cinder cone là núi lửa gì? Đó là núi lửa hình nón dốc, xây từ xỉ và tro rơi quanh một lỗ phun duy nhất, thường có miệng hố hình bát trên đỉnh.
- Cinder cone và scoria cone có khác nhau không? Không. Hai cái tên chỉ cùng một loại núi lửa, trong đó scoria là tên gọi khác của xỉ núi lửa.
- Cinder cone cao bao nhiêu? Thường từ vài chục đến vài trăm mét. Parícutin cao khoảng 424 mét và là một trong những ngọn cao nhất được ghi nhận.
- Cinder cone có phun trào lại không? Phần lớn chỉ phun một lần. Tuy vậy vẫn có ngoại lệ như Cerro Negro, nơi núi từng phun lại sau những khoảng nghỉ từ vài năm đến vài thập kỷ.
- Cinder cone có nguy hiểm không? Có, tùy quy mô. Dung nham, bom núi lửa và tro có thể phá hủy nhà cửa và đất canh tác, như ở Parícutin. Sunset Crater cho thấy một số nón xỉ còn có thể phun nổ rất mạnh.
Kết Luận
Cinder cone là loại núi lửa nhỏ nhất và đơn giản nhất, nhưng không vì thế mà kém phần ấn tượng. Chúng tôi nghĩ rằng câu chuyện Parícutin, ngọn núi mọc lên giữa cánh đồng ngô và nuốt chửng hai ngôi làng, cho thấy ngay cả một ngọn đồi núi lửa cũng có thể thay đổi cuộc sống của cả một vùng. Nghiên cứu các nón xỉ giúp giới khoa học hiểu rõ hơn cách magma giàu khí vỡ ra, cách vật liệu tích tụ và cách một ngọn núi lửa trải qua trọn vòng đời của mình.
Nguồn tham khảo:
