Phát Hiện Ở Iran: Hai Vết Xé Khổng Lồ Trong Mảng Kiến Tạo Arabia
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Sâu dưới chân dãy núi Zagros và vùng biển Makran ở đông nam Iran, một tấm mảng kiến tạo đang bị xé ra thành từng mảnh mà không ai trên mặt đất cảm nhận được. Một nhóm nghiên cứu vừa công bố bằng chứng về hai đứt gãy khổng lồ trong mảng kiến tạo Arabia, thực chất là hai vết xé nằm sâu trong tấm thạch quyển đang chìm xuống lòng Trái Đất. Phát hiện này mở ra cái nhìn hiếm có về cách một đại dương cổ biến mất và hai lục địa va vào nhau. Chúng tôi viết bài này để giải thích đứt gãy mảng kiến tạo dưới Iran nằm ở đâu, vì sao hình thành và điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Phát Hiện Mới Về Mảng Arabia Dưới Lòng Iran
Nghiên cứu do một nhóm đến từ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc dẫn dắt, được công bố trên tạp chí Nature Geoscience năm 2026 và được ScienceAlert đưa tin vào đầu tháng 11 cùng năm. Nhóm tác giả tìm thấy dấu hiệu rõ ràng của hai vết xé lớn trong mảng Arabia, bên dưới vùng đông nam Iran. Điều khiến giới địa chất quan tâm là hai vết xé này cùng tồn tại ở một khu vực, trong khi trước đây hiếm khi người ta quan sát được cả hai cơ chế xé cùng lúc.
(Xem thêm: Gà Địa Ngục Infernogallus Jamesi: Loài Khủng Long Ăn Trái Cây Vừa Phát Hiện)
Hai Vết Xé Nằm Ở Đâu Và Khác Nhau Thế Nào?
- Vết xé nằm ngang: Đây là vết xé chính, xuất hiện ở nơi vùng va chạm lục địa Zagros gặp vùng hút chìm Makran. Phần thạch quyển đại dương ở Makran đã chìm sâu ít nhất 450 km, trong khi phần thạch quyển lục địa ở Zagros chỉ chìm không quá 300 km, tạo nên sự chênh lệch dẫn đến xé và tách mảng theo hướng đông nam.
- Vết xé thẳng đứng: Nhỏ hơn và nằm gần bề mặt hơn, ở khu vực rãnh Makran. Nhiều khả năng nó bắt đầu từ chỗ rãnh Makran gặp ranh giới chuyển dạng và lan dần về phía nam khi mảng lục địa tiến lên phía bắc.
- Nguyên nhân khác nhau: Vết xé ngang chủ yếu do khác biệt giữa đá đại dương và đá lục địa, còn vết xé đứng chủ yếu do chính chuyển động của các mảng.
Vì Sao Mảng Arabia Bị Xé Ra?
Mảng Arabia ở đây gồm hai phần có bản chất rất khác nhau. Phần thứ nhất là tấm đáy đại dương, tàn dư của đại dương cổ Neo-Tethys, làm từ đá basalt nặng và mỏng, đang bị đẩy xuống dưới mảng bên cạnh trong quá trình hút chìm. Phần thứ hai là đá lục địa, dày hơn nhưng nhẹ hơn, giàu thành phần giống đá granit. Loại đá này không chịu chìm xuống, và khi gặp lực cản nó bị nén lại, dựng thành núi. Hai phần bị kéo theo hai hướng ứng xử trái ngược, và chỗ giáp ranh giữa chúng không chịu nổi sức căng nên rách ra.
Bối cảnh này khá quen thuộc với giới nghiên cứu. Dãy Zagros kéo dài khoảng 2.000 km từ miền đông Thổ Nhĩ Kỳ đến vùng hút chìm Makran. Ở Makran, phần đại dương hẹp còn sót lại của Neo-Tethys vẫn đang chìm về phía bắc dưới mảng Á-Âu. Còn ở phía tây, đại dương cổ này đã đóng lại cách đây hơn 20 triệu năm, và một nghiên cứu năm 2024 của nhóm Renas Koshnaw tại Đại học Göttingen cho thấy vết xé của tấm Neo-Tethys từng lan dần về phía đông nam, hướng đến tây bắc Iran. Phát hiện mới cho thấy câu chuyện tiếp diễn ở phía đông nam.
Các Nhà Khoa Học Nhìn Thấy Vết Xé Dưới Lòng Đất Bằng Cách Nào?
Không ai có thể khoan xuống sâu hàng trăm kilômét để nhìn trực tiếp. Nhóm nghiên cứu phải dựng lại hình ảnh bên trong Trái Đất theo trình tự sau:
- Sử dụng mạng lưới 69 trạm quan trắc địa chấn trải trên khu vực nghiên cứu.
- Ghi lại rung động từ các trận động đất ở rất xa trong khoảng thời gian từ tháng 3 năm 2017 đến tháng 9 năm 2018.
- Đo tốc độ các sóng này khi đi qua lòng đất, vì tốc độ thay đổi tùy theo nhiệt độ và mật độ của đá.
- Ghép dữ liệu thành bức tranh về trạng thái tấm mảng ở độ sâu, nhờ đó thấy được chỗ tấm mảng bị rách hoặc mất liên tục.
- Dùng mô hình tính toán để suy ra các vết xé đã tiến triển trong khoảng vài triệu năm và hướng chúng đang lan tới.
Hai Vết Xé Sẽ Đi Về Đâu?
Theo mô hình của nhóm tác giả, hai vết xé bắt đầu một cách độc lập nhưng đang tiến lại gần nhau. Phần ranh giới giữa đá lục địa và đá đại dương nằm ở giữa bị "tiêu thụ" dần khi vết xé lan rộng, và cuối cùng hai vết xé nhiều khả năng sẽ nối vào nhau. Chưa có mốc thời gian cụ thể, nhưng quá trình này được tính bằng hàng triệu năm, nghĩa là không thế hệ nào chúng ta biết đến sẽ chứng kiến nó hoàn tất.
Một chi tiết cần lưu ý rằng magma nóng dường như đã bắt đầu lấp vào một số khoảng trống do vết xé để lại. Câu hỏi tiếp theo của giới nghiên cứu là việc hai vết xé nối lại sẽ ảnh hưởng thế nào đến hoạt động núi lửa trong vùng, và hiện chưa có câu trả lời.
Ý Nghĩa Đối Với Chu Trình Wilson
Chu trình Wilson mô tả vòng đời của một đại dương: mở ra, nở rộng, rồi dần biến mất khi các mảng kiến tạo di chuyển. Giai đoạn chuyển từ hút chìm đại dương sang va chạm lục địa là một bước then chốt, nhưng lại khó quan sát vì dữ liệu ở độ sâu còn thưa thớt. Việc cùng lúc nhìn thấy hai kiểu xé trong cùng một vùng giống như chụp được một bức ảnh nhanh về giai đoạn đầu ngắn ngủi của quá trình ấy, ở những giây phút cuối cùng của đại dương Neo-Tethys.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Vết xé mảng kiến tạo khác đứt gãy thông thường ở điểm nào? Đứt gãy thông thường là vết nứt trong lớp vỏ Trái Đất, nơi các khối đá trượt qua nhau và gây động đất ở gần mặt đất. Vết xé ở đây nằm trong tấm thạch quyển đang chìm sâu hàng trăm kilômét, nên người ta không nhìn thấy nó trên bề mặt.
- Mảng Arabia nằm ở đâu? Phần lục địa của mảng này nằm bên dưới bán đảo Arabia và Iraq, đang va chạm với mảng Á-Âu ở phía bắc và đông bắc, tạo nên dãy Zagros.
- Hai vết xé có làm Iran bị chia đôi không? Không. Đây là vết rách trong tấm mảng ở dưới sâu, và nó tiến triển trong hàng triệu năm, không tạo ra khe nứt nào cắt ngang bề mặt đất nước.
- Phát hiện này có báo hiệu động đất sắp xảy ra không? Nghiên cứu không đưa ra đánh giá hay dự báo nào về nguy cơ động đất trước mắt. Khu vực này vốn có động đất do các đứt gãy hình thành trong quá trình va chạm giữa hai mảng, nhưng đó là hiện tượng đã tồn tại từ trước, không phải hệ quả mới từ phát hiện này.
- Nghiên cứu được công bố ở đâu? Trên tạp chí Nature Geoscience năm 2026, do nhóm của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc dẫn đầu.
Kết Luận
Có một nghịch lý khiến chúng tôi suy nghĩ mãi: chúng ta sống trên mặt đất tưởng chừng vững chãi, trong khi bên dưới, cả một đáy đại dương cổ đang bị kéo giãn và xé rách theo nhịp thời gian của hàng triệu năm. Hai vết xé dưới Iran là lời nhắc rằng hành tinh này chưa bao giờ ngừng thay đổi, chỉ là nhịp thay đổi ấy quá chậm để một đời người nhận ra.
Nguồn tham khảo:
