Thiên Thể ED138 Là Gì? Có Phải Là Hành Tinh Lùn?
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Ngày 27 tháng 10 năm 2026, các nhà thiên văn tại Đài quan sát Vera C. Rubin công bố một thiên thể băng giá nằm ở vùng ngoài rìa Hệ Mặt Trời, xa hơn cả Pluto. Vật thể này tạm thời mang tên 2026 ED138 (gọi tắt là ED138), và có thể trở thành thành viên mới của nhóm hành tinh lùn nếu được xác nhận. Bài viết giải thích dễ hiểu ED138 là gì, được phát hiện bằng cách nào, "ứng viên hành tinh lùn" nghĩa là gì và những điều còn chưa chắc chắn.
Thiên Thể 2026 ED138 Là Gì?
2026 ED138 là một thiên thể băng giá nằm ngoài quỹ đạo của Sao Hải Vương, được xếp vào nhóm trans-Neptunian object (TNO) và được xem là ứng viên hành tinh lùn. Các phép đo ban đầu đưa nó vào nhóm những ứng viên hành tinh lùn lớn nhất từng được tìm thấy phía ngoài Sao Hải Vương.
- Tên gọi: 2026 ED138 là tên tạm thời. Vật thể chưa có tên chính thức.
- Loại: Vật thể xuyên Hải Vương, ứng viên hành tinh lùn.
- Khoảng cách hiện tại: Khoảng 46 đơn vị thiên văn (au) so với Mặt Trời. Để so sánh, Pluto có khoảng cách trung bình khoảng 40 au.
- Kích thước ước tính: Từ 600 đến 1.500 km, dựa trên khoảng cách, độ sáng và độ phản xạ ước tính của bề mặt.
- Quỹ đạo: Quỹ đạo nghiêng và đưa vật thể ra xa hơn Pluto.
- Trạng thái: Chưa được xác nhận là hành tinh lùn. Cần thêm quan sát để đo chính xác kích thước và xác nhận bản chất.
(Xem thêm: Phát Hiện Hệ Thống Núi Lửa Cổ Đại 100 Triệu Năm Tuổi Ở Iran)
Ai Phát Hiện Và Phát Hiện Bằng Cách Nào?
- Người phát hiện: Matthew Holman, nhà vật lý thiên văn cấp cao tại Trung tâm Vật lý Thiên văn Harvard & Smithsonian, thành viên nhóm vận hành của Đài quan sát Rubin.
- Phương pháp: Tối ngày 13 tháng 10 năm 2026, Holman cho dữ liệu Rubin thu được trước đó trong năm chạy qua một đoạn mã tìm kiếm do ông và đồng nghiệp Kevin Napier phát triển. Mã này so sánh hàng tỷ lần phát hiện vật thể chuyển động để tìm ra những lần ứng với cùng một vật thể.
- Phản ứng ban đầu: Holman nhận ra ngay độ sáng và khoảng cách cho thấy vật thể lớn bất thường, và nói rằng phản ứng đầu tiên của ông là "hào hứng nhưng không tin nổi", nên ông kiểm tra lại xem mình hay đoạn mã có sai sót gì không.
- Xác minh: Mario Jurić, giáo sư Đại học Washington và trưởng nhóm Hệ Mặt Trời của Rubin, tìm thêm các lần quan sát trong dữ liệu Rubin từ tháng 3 năm 2026. Tổng cộng, Rubin quan sát ED138 30 lần trong 20 đêm, từ 4 tháng 3 đến 11 tháng 7.
- Ảnh lưu trữ: Nhóm còn tìm thấy vật thể trong ảnh lưu trữ của các đợt khảo sát khác từ năm 2016, nhờ đó theo dõi được hơn mười năm quỹ đạo.
- Công bố: Kết quả được trình bày trong buổi họp báo ngày 27 tháng 10 năm 2026.
Ứng Viên Hành Tinh Lùn Nghĩa Là Gì?
Không phải mọi vật thể xuyên Hải Vương đều là ứng viên hành tinh lùn. Sự khác biệt nằm ở kích thước và hình dạng: một thiên thể phải đủ nặng để lực hấp dẫn của chính nó kéo nó thành hình cầu. Các nhà khoa học dự đoán những vật thể băng giá có kích thước như ED138 sẽ có dạng tròn.
- Hiện có 5 hành tinh lùn được công nhận: Pluto, Ceres, Eris, Haumea và Makemake, theo Liên đoàn Thiên văn Quốc tế (IAU).
- ED138 chưa nằm trong danh sách: Nó là một trong nhiều thiên thể được cho là hành tinh lùn nhưng chưa được thêm vào danh sách chính thức.
- Vì sao chưa khẳng định được: Kích thước hiện mới là ước tính. Nếu bề mặt tối, vật thể phải lớn mới sáng được như quan sát, còn nếu bề mặt băng mới và phản xạ mạnh thì cần ít diện tích hơn.
- So sánh về kích thước: Với mức 600 km, ED138 nhỏ hơn Ceres (khoảng 950 km). Ở mức 1.500 km, nó lớn hơn Ceres đáng kể. Khoảng ước tính còn rất rộng.
Vì Sao Đến Bây Giờ Mới Phát Hiện?
ED138 nằm trong vùng bầu trời gần mặt phẳng Dải Ngân Hà, nơi có hàng triệu ngôi sao nền dày đặc. Hầu hết kính viễn vọng khó tách một vật thể mờ, di chuyển chậm ra khỏi hàng triệu điểm sáng như vậy, và đó nhiều khả năng là lý do vật thể bị bỏ sót đến nay.
- Vai trò của Rubin: Đài quan sát liên tục theo dõi toàn bộ bầu trời phía nam, kết hợp với các thuật toán lọc hàng triệu đến hàng tỷ điểm sáng để tìm những vật thể nhỏ chuyển động.
- Phát hiện ngược thời gian: Jurić cho biết khi xác định được một vật thể mới, nhóm có thể tìm lại nó trong ảnh cũ, đôi khi từ nhiều năm trước, nơi chưa ai biết để tìm. Cách này giúp xác định quỹ đạo nhanh và chính xác hơn.
ED138 Hình Thành Như Thế Nào?
Các nhà thiên văn nghi ngờ ED138 hình thành cách đây hàng tỷ năm ở gần Mặt Trời hơn, rồi bị lực hấp dẫn của Sao Hải Vương ném ra quỹ đạo rộng hơn. Đây là giả thuyết, chưa phải kết luận. Việc nghiên cứu kích thước, thành phần và quỹ đạo của các TNO giúp các nhà khoa học hiểu cách Hệ Mặt Trời hình thành, cách các hành tinh khổng lồ dịch chuyển theo thời gian và cách các vật thể nhỏ bị phân tán.
Vì Sao Phát Hiện ED138 Đáng Chú Ý?
- Hiếm gặp: Jurić nói tìm thấy một vật thể cỡ khoảng 1.000 km "có thể chỉ xảy ra một lần mỗi thế hệ" và đây là TNO lớn nhất được tìm thấy trong khoảng 20 năm.
- Phát hiện ngay trong giai đoạn thử nghiệm: Theo Jurić, Rubin tìm ra nó khi nhóm vẫn đang vận hành thử kính viễn vọng.
- Ứng viên hành tinh lùn đầu tiên của Rubin: ED138 gia nhập mẫu các vật thể trong Hệ Mặt Trời mà Rubin tìm được ngày càng nhiều kể từ khi đài bắt đầu thu dữ liệu sớm cho Khảo sát Di sản Không-Thời gian (LSST), khởi động từ tháng 6 năm 2026.
- Bối cảnh: Trước đó, vào tháng 4, nhóm đã công bố hơn 11.000 tiểu hành tinh mới, trong đó có khoảng 380 TNO mới.
- Kỳ vọng phía trước: Holman cho biết Rubin sẽ chụp lại toàn bộ bầu trời phía nam trong 10 năm, nên những vật thể khác đang ẩn mình ở các vùng mà các khảo sát trước bỏ qua nay nằm trong tầm với.
Những Điều Cần Theo Dõi Tiếp Theo
- Đo chính xác kích thước: Chưa ai đo trực tiếp kích thước của ED138, nên khoảng 600 đến 1.500 km còn có thể thay đổi.
- Xác nhận hình dạng và bản chất: Cần thêm quan sát để biết ED138 có đủ điều kiện là hành tinh lùn hay không.
- Quyết định chính thức: Các nguồn không nêu thời điểm cụ thể IAU xem xét hoặc đặt tên chính thức.
- Các phát hiện tiếp theo: Rubin nhiều khả năng sẽ tìm thêm các ứng viên khác.
- Tự khám phá: Công chúng có thể xem quỹ đạo ED138 ba chiều trên ứng dụng web Orbitviewer.
Câu Hỏi Thường Gặp Về ED138
- 2026 ED138 là gì? Một thiên thể băng giá ở ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương, xa hơn Pluto, được xem là ứng viên hành tinh lùn.
- ED138 đã là hành tinh lùn thứ sáu chưa? Chưa. Nó mới là ứng viên và chưa được IAU công nhận. Hiện có năm hành tinh lùn được công nhận.
- ED138 lớn cỡ nào? Ước tính khoảng 600 đến 1.500 km. Đây là ước tính, chưa phải số đo.
- ED138 cách Mặt Trời bao xa? Khoảng 46 đơn vị thiên văn vào thời điểm hiện tại, so với khoảng 40 đơn vị thiên văn của Pluto.
- Ai phát hiện ra ED138? Matthew Holman, khi chạy dữ liệu của Đài quan sát Rubin qua mã tìm kiếm do ông phát triển.
- Vì sao đến giờ mới thấy? Vì nó nằm trong vùng trời đông sao gần mặt phẳng Dải Ngân Hà, nơi ánh sáng của vô số sao nền che mất.
- ED138 có liên quan đến nguy cơ va chạm với Trái Đất không? Các nguồn tin không đề cập nguy cơ nào. Vật thể nằm rất xa, ở khoảng cách khoảng 46 đơn vị thiên văn.
Kết Luận
2026 ED138 là một ứng viên hành tinh lùn lớn ở vùng rìa Hệ Mặt Trời, được Đài quan sát Rubin phát hiện nhờ khả năng theo dõi bầu trời liên tục và các thuật toán tìm vật thể chuyển động. Nếu được xác nhận, nó sẽ gia nhập một nhóm rất nhỏ các thế giới như Pluto và Eris. Hiện tại, kích thước và bản chất của nó vẫn cần được đo thêm, nên cách diễn đạt đúng là "ứng viên", chưa phải hành tinh lùn chính thức.
