Bức Tường 4.000 Năm Tuổi Ở Ma-rốc Cho Biết Điều Gì?

Từ thập niên 1930, nhà khảo cổ người Pháp Armand Ruhlmann đã ghi lại một dải bờ đất và đoạn tường trên sườn đồi ở tây bắc Ma-rốc. Ông mô tả ba bức tường chắn ngang, còn cạnh thứ tư được bảo vệ bởi vách dốc tự nhiên, kiểu bố trí mà giới chuyên môn gọi là éperon barré, tức mũi đất bị chặn. Gần một thế kỷ trôi qua, vẫn không ai biết chắc nó thuộc thời nào. Năm 2023, một đợt khai quật mới tại Oued Beht cuối cùng cũng có câu trả lời: đây là công trình quy mô lớn, nhiều khả năng dùng để phòng thủ, sớm nhất được biết ở Bắc Phi bên ngoài thung lũng sông Nile, có niên đại khoảng 4.000 đến 3.500 năm. Kết quả được đăng trên tạp chí Libyan Studies, và nhóm tác giả tóm lược lại trên The Conversation ngày 15/9/2026. Bài viết này trình bày bức tường được dựng ra sao, vì sao nó có giá trị, nó nằm trong bối cảnh nào của vùng Địa Trung Hải, và những gì nhóm nghiên cứu còn chưa trả lời được.

Oued Beht Là Gì?

Oued Beht là một di chỉ khảo cổ trên vùng đồi tây bắc Ma-rốc, nơi nhóm nghiên cứu xác nhận một hệ thống hào, bờ đất và tường dài khoảng 4.000 đến 3.500 năm tuổi, được xem là công trình phòng thủ lớn sớm nhất ở Bắc Phi ngoài thung lũng sông Nile. Di chỉ nằm trên một sống đồi nhìn xuống con sông mang cùng tên, thuộc vùng Khemisset.

• Bức tường: Khoảng 4.000 đến 3.500 năm trước, tức thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên.
• Cụm nông nghiệp sớm hơn: Khoảng 5.400 đến 4.900 năm tuổi, trải rộng ít nhất mười hecta.
• Giai đoạn muộn: Thế kỷ 11 đến 13 sau Công nguyên, khi sống đồi được sử dụng lại.
• Đơn vị nghiên cứu: Dự án Khảo cổ Oued Beht (OBAP), với các nhà nghiên cứu từ Đại học Cambridge, Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Ý (CNR) và Viện Quốc gia Khoa học Khảo cổ và Di sản Ma-rốc (INSAP) ở Rabat.

(Xem thêm: Rào Chắn Bức Xạ Của Trái Đất Đã Bị Phá Vỡ?)

Từ Ghi Chép Thập Niên 1930 Đến Đợt Khai Quật Năm 2023

Sự hiện diện của các bờ đất và tường cổ ở đây đã được ghi nhận từ lâu, nhưng bản chất và niên đại của chúng vẫn bỏ ngỏ. Ruhlmann xác định một cấu hình ba tường kèm vách tự nhiên, và dừng ở đó. Phải đến các cuộc khai quật năm 2023, do nhóm tác giả trực tiếp tham gia, các lớp đất gắn với công trình mới được định tuổi bằng phương pháp carbon phóng xạ. Kết quả đặt thời điểm xây dựng ban đầu vào khoảng tương ứng với thời đại đồng thau ở phần còn lại của miền tây Địa Trung Hải.

Bức Tường Được Dựng Như Thế Nào?

Các hố khai quật làm rõ một hệ thống hào, bờ đất và tường nhiều giai đoạn, xây ngang một đoạn hẹp của sống đồi, giữa dòng sông và một khe sâu. Nhờ vị trí đó, hệ thống chặn kín mũi phía nam của sống đồi, biến nơi này thành một khu vực dễ giữ.

Có một chi tiết về cách người xưa sử dụng không gian. Ở giai đoạn đồ đá mới sớm hơn, hoạt động tập trung ở phần phía bắc rộng và thoáng của di chỉ. Đến thời của bức tường, trọng tâm đã chuyển sang sống đồi phía nam hẹp hơn và dễ phòng thủ hơn. Nhóm tác giả cho rằng sự dịch chuyển này có thể phản ánh một thay đổi trong chiến lược định cư.

Vì Sao Phát Hiện Này Có Trọng Lượng?

Theo nhóm nghiên cứu, đây là công trình phòng thủ được xác nhận sớm nhất ở Bắc Phi ngoài Ai Cập. Đào hào và đắp bờ đòi hỏi phải có kế hoạch, sự phối hợp và khả năng huy động nhân lực, nên nó gợi ý một cộng đồng đủ năng lực tổ chức những dự án xây dựng phức tạp. Phát hiện cũng đẩy lùi mốc bằng chứng về kiến trúc phòng thủ có tổ chức ở vùng Maghreb, và cho thấy các xã hội ở đây vào thời điểm đó có cấu trúc rõ ràng hơn so với nhận định trước đây.

Họ Xây Tường Để Chống Ai?

Chưa ai biết chính xác. Các tác giả thận trọng ghi rằng không rõ những cấu trúc dạng tường này được dựng để đối phó mối đe dọa nào. Theo họ, nhiều khả năng chúng liên quan đến sự cạnh tranh ngày càng tăng về đất đai và tài nguyên, và có thể cả việc kiểm soát đường đi lại trong cảnh quan, hơn là chuyện phòng ngự trước "kẻ xâm lược". Những công trình như vậy cho thấy cộng đồng thấy cần tự bảo vệ hoặc khẳng định quyền lực tại các vị trí có ý nghĩa chiến lược.

Đặt Oued Beht Cạnh Bán Đảo Iberia

Thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên là thời kỳ nhiều chuyển động trên khắp Địa Trung Hải. Ở miền nam bán đảo Iberia, các xã hội Argar (khoảng 2200 đến 1550 trước Công nguyên) xây những khu định cư trên đồi với kiến trúc có quy hoạch, luyện kim tiên tiến, đặc biệt là đồng thau, và sự phân tầng xã hội thể hiện qua tập tục chôn cất. Họ thường dựng các khu định cư có công sự và chọn vị trí để kiểm soát lãnh thổ xung quanh.

Ngày càng có thêm bằng chứng cho thấy các cộng đồng ở tây bắc châu Phi có liên hệ với mạng lưới rộng hơn của Địa Trung Hải, kể cả khu vực nay là Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Phát hiện ở Oued Beht củng cố nhận định rằng Maghreb không đứng ngoài các biến chuyển của miền tây Địa Trung Hải. Hệ thống phòng thủ này có thể là dấu vết của những thay đổi lớn hơn về tổ chức xã hội, như cạnh tranh nguồn lực, kiểm soát đi lại và sự hình thành các hình thức lãnh đạo chính thức hơn.

Nền Móng Là Cụm Nông Nghiệp Hơn 5.000 Năm Tuổi

Trước bức tường, các nghiên cứu của cùng dự án đã đưa Oued Beht vào tầm chú ý với một phát hiện khác, nhiều khả năng đây là cụm nông nghiệp sớm nhất và lớn nhất từng biết ở châu Phi bên ngoài thung lũng sông Nile. Các dấu vết thực vật và động vật cho thấy cư dân trồng lúa mạch và lúa mì, khai thác cây hoang và nuôi gia súc. Hàng nghìn chiếc rìu đá mài, cùng nhiều công cụ khác và đồ gốm chế tác tinh xảo, có khi vẽ hoa văn, đã được tìm thấy, cho thấy nơi này còn là trung tâm thủ công quan trọng.

Vẫn chưa rõ Oued Beht thời tiền sử là một ngôi làng thường trú, một trung tâm theo mùa, hay một dạng thức ít quen thuộc hơn. Nhưng nhóm nghiên cứu khẳng định đây rõ ràng là điểm nhấn của cảnh quan tây bắc Ma-rốc. So với các vùng láng giềng như Iberia hay Athens, bằng chứng khảo cổ về hậu kỳ thời tiền sử ở Maghreb từ lâu rất rời rạc, và tình hình đó đã đổi khác trong vài năm gần đây.

Ngọn Đồi Được Dùng Lại Vào Thế Kỷ 11 Đến 13

Câu chuyện không dừng ở thời đồng thau. Nghiên cứu cho thấy sống đồi Oued Beht lại trở thành điểm tập trung vào thời trung cổ, từ thế kỷ 11 đến 13 sau Công nguyên. Chính công trình phòng thủ cũ được dựng lại, một xóm nhỏ hoặc trang trại mọc lên trên đỉnh đồi gần đó, và người ta chôn cất trong một nghĩa địa nằm giữa hai khu vực. Nhiều thế kỷ sau khi khu định cư tiền sử bị bỏ hoang, vị trí này vẫn được chọn, nên Oued Beht không chỉ là di chỉ của một thời kỳ mà là một cảnh quan được nhiều cộng đồng lựa chọn qua hàng nghìn năm.

Những Điều Còn Bỏ Ngỏ

Nhóm tác giả gọi cấu trúc này là "nhiều khả năng mang tính phòng thủ", và cách nói thận trọng ấy đáng được giữ nguyên khi trích dẫn. Chúng ta chưa biết chính xác mối đe dọa là gì, chưa biết ai đã xây nó, và chưa rõ khu định cư tiền sử ở đây có người ở quanh năm hay không. Khoảng niên đại 4.000 đến 3.500 năm khá rộng, trong khi công trình được mô tả là có nhiều giai đoạn xây dựng. Nhóm nghiên cứu cũng cho biết còn nhiều điều cần học thêm về lịch sử sâu của Bắc Phi, và di chỉ này có thể trở thành điểm tham chiếu để hiểu các xã hội Maghreb đã phát triển thế nào từ những cộng đồng nông nghiệp đầu tiên đến thế giới nông thôn thời trung cổ.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Oued Beht

• Oued Beht nằm ở đâu? Trên vùng đồi tây bắc Ma-rốc, nhìn xuống con sông cùng tên, thuộc khu vực Khemisset.
• Bức tường bao nhiêu tuổi? Khoảng 4.000 đến 3.500 năm, theo định tuổi carbon phóng xạ các lớp đất gắn với công trình.
• Vì sao gọi đây là công trình phòng thủ sớm nhất ngoài Ai Cập? Vì nhóm tác giả cho rằng đây là công trình xây dựng quy mô lớn, nhiều khả năng mang tính phòng thủ, sớm nhất được xác nhận ở Bắc Phi bên ngoài thung lũng sông Nile.
• Ai đã xây bức tường? Nghiên cứu không gắn công trình với một nhóm người cụ thể. Nó chỉ cho biết các cộng đồng ở tây bắc châu Phi thời đó có thể tổ chức lao động và xây dựng quy mô lớn.
• Oued Beht có liên hệ với châu Âu không? Có dấu hiệu về các mối liên hệ với mạng lưới Địa Trung Hải, kể cả khu vực Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay, nhưng bài chưa nêu chứng cứ cụ thể về từng loại hiện vật.
• Kết quả nghiên cứu được công bố ở đâu? Trên tạp chí Libyan Studies, bài có tên "Expanding Oued Beht: Final Neolithic, Bronze Age, medieval and later discoveries from excavation and survey in 2023". Nhóm tác giả cũng tóm lược trên The Conversation.

Kết Luận

Một dải bờ đất được ghi lại từ những năm 1930 hóa ra là hệ thống hào, bờ đất và tường mà người thời đồng thau ở tây bắc Ma-rốc đã bỏ công đào đắp. Điều đã được xác lập là niên đại, quy mô và vị trí của nó, cùng bối cảnh một di chỉ từng là trung tâm nông nghiệp và thủ công, rồi được dùng lại vào thời trung cổ. Điều chưa xác lập là lý do cụ thể để xây tường và những người đứng sau. Với những ai theo dõi khảo cổ học Địa Trung Hải, Oued Beht đáng được ghi nhớ như một ví dụ cho thấy vùng Maghreb có bằng chứng lâu đời hơn và phức tạp hơn mà các sách lịch sử thường nhắc tới.

Nguồn tham khảo:

The Conversation - History is being rewritten at an archaeological site in Morocco. What the discovery of an ancient wall tells us