El Niño Và La Niña Là Gì? Cơ Chế Và Tác Động Đến Khí Hậu

Mỗi khi mùa khô kéo dài, nước mặn lấn sâu vào ruộng đồng miền Tây, hay mưa lũ bất thường làm đảo lộn mùa màng, người ta lại nhắc đến hai cái tên nghe như tiếng nước ngoài: El Niño và La Niña. Bài viết này giải thích El Niño và La Niña là gì, chúng hoạt động ra sao.

El Niño Và La Niña Là Gì?

El Niño và La Niña là hai pha "nóng" và "lạnh" của một chu kỳ khí hậu lặp lại ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, gọi chung là ENSO (El Niño-Dao động Nam). Khi nước biển ở vùng trung tâm và đông xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, đó là El Niño. Khi nước ở vùng này lạnh đi bất thường, đó là La Niña. Giữa hai pha là trạng thái trung tính, khi không có El Niño hay La Niña.

• El Niño: Pha ấm, gió mậu dịch (gió tín phong) yếu đi, nước ấm dồn về phía đông.
• La Niña: Pha lạnh, gió mậu dịch mạnh hơn bình thường, nước lạnh trồi lên ở phía đông.
• ENSO-neutral: Trạng thái trung tính, các chỉ số gần mức trung bình dài hạn.

(Xem thêm: Pacific Plate Là Gì? Vành Đai Lửa Và Đặc Điểm Nổi Bật)

Cái Tên Từ Đâu Ra?

"El Niño" trong tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "đứa trẻ" hay "Chúa hài đồng". Tên gọi xuất phát từ các ngư dân ven biển Peru, những người nhận thấy nước biển ấm lên bất thường vào khoảng dịp Giáng sinh, thời điểm kết thúc mùa đánh cá. Về sau, nhà khoa học Gilbert Walker vào đầu thế kỷ 20 mô tả phần khí quyển của hiện tượng này là "Dao động Nam" (Southern Oscillation), và nhà khí tượng Jacob Bjerknes thập niên 1960 ghép phần đại dương và khí quyển lại thành ENSO như ta biết ngày nay.

Cơ Chế Hoạt Động: Gió Mậu Dịch Và Vòng Tuần Hoàn Walker

Để hiểu ENSO, bạn hãy hình dung Thái Bình Dương như một chiếc bồn nước rất lớn. Trong điều kiện bình thường, các luồng gió mậu dịch thổi từ đông sang tây dọc xích đạo, đẩy nước mặt ấm dồn về phía tây, gần Indonesia, trong khi ở phía đông (ven bờ Nam Mỹ) nước lạnh từ dưới sâu trồi lên. Cặp "nóng ở tây, lạnh ở đông" này duy trì một vòng tuần hoàn khí quyển theo hướng đông-tây gọi là vòng tuần hoàn Walker.

• Khi El Niño xảy ra: Gió mậu dịch suy yếu, thậm chí đảo chiều. Khối nước ấm phía tây trào ngược về phía đông dọc xích đạo, đồng thời hiện tượng nước lạnh trồi lên ở phía đông giảm đi. Vòng tuần hoàn Walker yếu hẳn, và mưa đối lưu dịch chuyển về phía đông.
• Khi La Niña xảy ra: Gió mậu dịch mạnh hơn bình thường, vòng tuần hoàn Walker mạnh lên, nước lạnh có thể lan xa hơn về phía tây.

Phần khí quyển được đo bằng Chỉ số Dao động Nam (SOI), dựa trên chênh lệch áp suất mực nước biển giữa Tahiti và Darwin. Vì có sự ăn khớp giữa đại dương và khí quyển, nhiều tác động toàn cầu của La Niña gần như ngược lại với El Niño.

Người Ta Đo Và Xác Nhận El Niño Như Thế Nào?

Chỉ số quan trọng nhất là nhiệt độ mặt nước biển ở vùng Niño 3.4 (một khu vực ở trung tâm xích đạo Thái Bình Dương). Theo cách làm của NOAA, El Niño được xác nhận khi chỉ số này cao hơn mức trung bình dài hạn từ +0,5°C trở lên, trung bình theo ba tháng liên tiếp, cùng với những dấu hiệu tương ứng của khí quyển. Chỉ số ba tháng này gọi là Chỉ số Oceanic Niño (ONI), và NOAA hiện còn dùng chỉ số tương đối (RONI) để đánh giá cường độ.

NOAA cũng dùng một "hệ thống cảnh báo" ba bậc:

• Watch (theo dõi): Điều kiện thuận lợi cho El Niño hoặc La Niña hình thành trong vòng sáu tháng tới.
• Advisory (cảnh báo): El Niño hoặc La Niña đã được quan trắc và dự kiến tiếp tục.
• Final Advisory (cảnh báo cuối): Phát ra sau khi El Niño hoặc La Niña đã kết thúc.

Diễn Biến Năm 2025-2026: Từ La Niña Sang El Niño Mạnh

• Cuối 2025: NOAA phát cảnh báo La Niña Watch, và La Niña xuất hiện trong mùa đông 2025-2026.
• Tháng 3/2026: La Niña yếu dần, NOAA phát El Niño Watch và dự báo El Niño có thể xuất hiện vào mùa hè.
• Tháng 4/2026: NOAA phát Final La Niña Advisory, trạng thái chuyển sang trung tính.
• Từ khoảng tháng 6/2026: El Niño bắt đầu hình thành, theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia của Việt Nam.
• Tháng 9/2026: Bản tin ngày 10/9 của NOAA ghi trạng thái El Niño Advisory, El Niño đang mạnh lên, với hơn 90% khả năng trở thành sự kiện rất mạnh trong mùa thu đông 2026-2027. Trong giai đoạn tháng 10 đến 12/2026, có 75% khả năng đây là một sự kiện "lịch sử" (đạt +2,5°C trở lên) vượt mọi El Niño trước đó kể từ năm 1950.

Bản tin tiếp theo của NOAA dự kiến ngày 8/10/2026, nên bạn cần kiểm tra thêm trên trang của Trung tâm Dự báo Khí hậu NOAA để cập nhật mức xác suất mới nhất.

Kết Luận

El Niño và La Niña là hai mặt của cùng một chu kỳ khí hậu ở Thái Bình Dương, được điều khiển bởi sự thay đổi của gió mậu dịch và nhiệt độ nước biển. Năm 2026, El Niño đang mạnh lên và có thể trở thành sự kiện rất mạnh, kéo theo nguy cơ nắng nóng, thiếu mưa, hạn hán và xâm nhập mặn ở Việt Nam. Hiểu rõ cơ chế và theo dõi các bản tin chính thức là cách tốt nhất để chủ động ứng phó.

Nguồn tham khảo:

NOAA Climate Prediction Center - ENSO Diagnostic Discussion, 10/9/2026