Tiểu Hành Tinh Bennu Là Gì? Phát Hiện Mới Về Nguồn Gốc 4,5 Tỷ Năm Tuổi
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Năm 2023, một viên nang nhỏ rơi xuống sa mạc Utah mang theo khoảng 120 gam bụi và đá lấy từ một tiểu hành tinh cách Trái Đất hàng chục triệu cây số. Từ đó đến nay, các phòng thí nghiệm khắp thế giới liên tục công bố những phát hiện bất ngờ về thiên thể này, và mới nhất là một nghiên cứu cuối tháng 10 năm 2026 cho rằng nó có thể được hình thành ở nơi mà không ai ngờ tới. Đó là tiểu hành tinh Bennu. Bài viết sẽ giải thích Bennu là gì, vì sao nó quan trọng, mẫu vật cho biết điều gì, và liệu nó có đe dọa Trái Đất không.
Tiểu Hành Tinh Bennu Là Gì?
Bennu là một tiểu hành tinh gần Trái Đất, giàu cacbon và được coi là rất nguyên thủy, vì vật chất của nó hình thành khoảng 4,5 tỷ năm trước và ít bị biến đổi hóa học kể từ đó. Nó là mục tiêu của sứ mệnh OSIRIS-REx của NASA, sứ mệnh đã lấy mẫu từ bề mặt và đưa về Trái Đất.
- Kích thước: Rộng khoảng nửa kilômét.
- Quỹ đạo: Quay quanh Mặt Trời một vòng mỗi 1,2 năm.
- Tiếp cận Trái Đất: Khoảng sáu năm một lần, đến gần chừng 300.000 km.
- Giá trị khoa học: Là "viên nang thời gian" lưu giữ nguyên liệu thô của hệ Mặt Trời thuở sơ khai.
(Xem thêm: El Niño Và La Niña Là Gì? Cơ Chế Và Tác Động Đến Khí Hậu)
Sứ Mệnh OSIRIS-REx: Hành Trình Mang Mẫu Về
OSIRIS-REx là sứ mệnh của NASA bay tới Bennu, thu thập vật chất từ bề mặt và gửi mẫu về Trái Đất để các nhà khoa học nghiên cứu trong phòng thí nghiệm:
- Nhiệm vụ: Tàu vũ trụ đến Bennu, lấy vật chất từ bề mặt rồi thả mẫu về Trái Đất.
- Ngày 23/9/2023: Viên nang chứa khoảng 120 gam vật chất tiểu hành tinh hạ cánh xuống sa mạc Utah, Mỹ.
- Chia sẻ mẫu: Các phần nhỏ được gửi tới nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới, trong đó phòng thí nghiệm của giáo sư Maria Schönbächler tại ETH Zurich nhận được nửa gam.
Mẫu Vật Bennu Cho Biết Điều Gì?
Những phân tích sau chuyến trở về cho thấy Bennu chứa nhiều thành phần liên quan đến nguồn gốc sự sống:
- Axit amin: Mẫu chứa 14 trong số 20 axit amin mà sự sống trên Trái Đất dùng để tạo protein.
- Bazơ nucleic: Cả năm bazơ tạo nên DNA và RNA đều được tìm thấy.
- Muối: Việc phát hiện các loại muối cho thấy thiên thể mẹ ban đầu của Bennu từng có nước, có thể ở dạng nước muối lỏng.
- Điều cần nhớ: Những phát hiện này không có nghĩa là có sự sống ngoài Trái Đất. Chúng chỉ cho thấy nguyên liệu hóa học của sự sống có thể phổ biến trong hệ Mặt Trời sơ khai.
Phát Hiện Mới (10/2026): Bennu Sinh Ra Ở Đâu?
Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Science Advances do nhóm của giáo sư Maria Schönbächler (ETH Zurich) dẫn đầu đã phân tích đồng vị của ba nguyên tố sắt, titan và crom trong mẫu Bennu. Kết quả thách thức quan điểm lâu nay:
- "Anh em" hóa học: Bennu có dấu vân tay đồng vị rất giống tiểu hành tinh Ryugu và nhóm thiên thạch hiếm CI (giàu cacbon, ít biến đổi). Chúng có thể cùng đến từ một bể bụi vũ trụ cổ xưa.
- Quan điểm cũ: Các tiểu hành tinh nguyên thủy như Bennu thường được cho là đến từ vùng ngoài của hệ Mặt Trời và hình thành khá muộn.
- Giả thuyết mới: Vật chất của Bennu, Ryugu và các thiên thạch CI tích tụ gần "ranh giới băng nước", nơi nhiệt độ đủ thấp để hơi nước đóng băng. Bụi từ vùng trong và vùng ngoài trộn lẫn ở đây.
- Một thiên thể "lai": Theo bà Schönbächler, vật chất của Bennu không khớp rõ ràng với vùng trong hay vùng ngoài.
- Vai trò của sao Mộc: Sao Mộc hình thành rất sớm và tăng khối lượng nhanh, có thể đóng vai trò như một "rào chắn" ngăn các hạt lớn băng qua quỹ đạo nhưng vẫn cho bụi mịn đi qua. Bụi mịn trộn đều gần ranh giới băng nước và tạo nên thành phần của Bennu.
- Giống Mặt Trời: Kịch bản này có thể giải thích vì sao Bennu giàu nước và có thành phần nguyên tố gần với Mặt Trời.
Bà Schönbächler nhận định Bennu có thể cho chúng ta cái nhìn tốt nhất về hỗn hợp nguyên tố ban đầu mà các hành tinh đá, trong đó có Trái Đất, được xây nên. Nhưng đây là một kịch bản đề xuất. Nhóm nghiên cứu cho biết vẫn cần thêm mẫu từ các tiểu hành tinh khác để kiểm chứng.
Bennu Có Nguy Hiểm Với Trái Đất Không?
Bennu thường xuất hiện trong danh sách các thiên thể cần theo dõi vì kích thước khá lớn và quỹ đạo gần Trái Đất. Dữ liệu của NASA cho thấy khả năng va chạm là rất nhỏ:
- Thời điểm có xác suất cao nhất: Ngày 24 tháng 9 năm 2182.
- Xác suất: Khoảng 1 trên 2.700, tức khoảng 0,037%, hay 99,963% là không va chạm.
- Ý nghĩa: Không có nguy cơ trong đời sống chúng ta, nhưng với kích thước nửa kilômét, các nhà khoa học vẫn tiếp tục theo dõi.
Điều Gì Tiếp Theo?
- OSIRIS-APEX: Sau khi hoàn thành nhiệm vụ đầu, tàu OSIRIS-REx được đổi tên thành OSIRIS-APEX và sẽ gặp tiểu hành tinh Apophis ngay sau lần tiếp cận Trái Đất vào tháng 4/2029.
- Sứ mệnh Phobos của JAXA: Cơ quan vũ trụ Nhật Bản chuẩn bị phóng tàu lấy mẫu từ Phobos, mặt trăng của sao Hỏa, vào cuối tháng 10/2026. Mẫu dự kiến về Trái Đất năm 2031.
- Câu hỏi mở: Liệu các tiểu hành tinh khác có cùng dấu vân tay đồng vị như Bennu và Ryugu, và sao Mộc ảnh hưởng đến dòng bụi chính xác đến mức nào.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Bennu to cỡ nào? Khoảng nửa kilômét.
- Bennu có va vào Trái Đất không? Xác suất cao nhất là khoảng 0,037% vào năm 2182, nghĩa là rất nhiều khả năng sẽ không.
- Mẫu Bennu nặng bao nhiêu? Khoảng 120 gam, mang về Trái Đất ngày 23/9/2023.
- Bennu có sự sống không? Không có bằng chứng. Mẫu chỉ chứa các hợp chất hữu cơ và nguyên liệu hóa học liên quan đến sự sống.
Kết Luận
Bennu là một trong những thiên thể được nghiên cứu kỹ nhất nhờ mẫu vật mang về Trái Đất. Nó cho thấy nguyên liệu hóa học của sự sống phổ biến trong hệ Mặt Trời sơ khai, và nghiên cứu mới đặt ra một kịch bản bất ngờ về nơi nó hình thành, với sao Mộc rất quan trọng. Dù vậy, đây vẫn là giả thuyết cần kiểm chứng, và các sứ mệnh tiếp theo sẽ giúp làm rõ thêm bức tranh về nguồn gốc các hành tinh, trong đó có Trái Đất.
Nguồn tham khảo:
ScienceDaily - NASA's asteroid Bennu samples reveal a 4.5-billion-year-old secret (ETH Zurich, 24/10/2026)
