Whakamaru Caldera Là Siêu Núi Lửa Gì? Siêu Phun Trào 335.000 Năm Trước Ở New Zealand
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Khoảng 350.000 năm trước, miền trung Đảo Bắc của New Zealand trông rất khác so với cảnh núi non phủ cây bụi ngày nay. Rồi một vụ nổ khổng lồ xảy ra, và vùng đất ấy bị chôn vùi dưới những lớp đá núi lửa dày đặc. Đó là siêu phun trào Whakamaru, vụ phun trào lớn nhất mà vùng núi lửa Taupō từng tạo ra, và là một trong những vụ phun trào lớn nhất được biết đến trên Trái Đất. Một nghiên cứu công bố năm 2026 vừa giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách nó diễn ra.
Siêu Núi Lửa Whakamaru Caldera Là Gì?
Whakamaru Caldera là một miệng núi lửa khổng lồ (caldera) nằm trong Vùng núi lửa Taupō ở Đảo Bắc, New Zealand, hình thành sau một vụ siêu phun trào cách đây khoảng 335.000 năm. Caldera này rộng khoảng 30 x 40 km, và vụ phun trào tạo ra nó được xếp vào cấp VEI 8, cấp cao nhất trong thang đo độ bùng nổ núi lửa. Ngày nay, khu vực này chứa các vùng địa nhiệt đang hoạt động và cả caldera trẻ hơn là Maroa nằm ở góc đông bắc.
- Vị trí: Vùng núi lửa Taupō, miền trung Đảo Bắc, New Zealand.
- Kích thước caldera: Khoảng 30 x 40 km.
- Thời điểm phun trào: Khoảng 330.000 đến 340.000 năm trước.
- Quy mô: VEI 8, với lượng vật liệu ước tính khác nhau tùy nghiên cứu (xem mục 3).
(Xem thêm: Mangakino Caldera Là Siêu Núi Lửa Gì? Hai Siêu Phun Trào Ongatiti Và Kidnappers)
Vùng Núi Lửa Taupō: "Lò Rhyolite" Của Trái Đất
Whakamaru không đứng một mình. Nó thuộc Vùng núi lửa Taupō, một dải dài khoảng 300 đến 350 km, nơi có bể địa nhiệt sôi sục, bùn nóng và cả các núi lửa tầng đang hoạt động. Theo một bài tổng quan của USGS, đây là hệ thống núi lửa silic hoạt động thường xuyên và năng suất nhất Trái Đất. Tám trung tâm caldera đã được xác định ở phần giữa của vùng, tạo ra ít nhất 34 vụ phun trào lớn hình thành caldera.
Một điểm đặc biệt là các nhà địa chất chia lịch sử vùng này làm hai giai đoạn: "Taupō cũ" (từ 2 triệu đến 340.000 năm trước) và "Taupō trẻ" (từ 340.000 năm trước đến nay). Ranh giới giữa hai giai đoạn chính là các vụ phun trào Whakamaru, vì chúng đã xóa gần hết bằng chứng về hoạt động trước đó.
Vụ Phun Trào Lớn Đến Mức Nào?
Các con số về khối lượng vật liệu phun ra khác nhau tùy phương pháp tính, nhưng đều rất khổng lồ:
- Hơn 1.000 km³: Tổng thể tích các lớp ignimbrite (đá núi lửa hàn gắn) thuộc nhóm Whakamaru, theo một nghiên cứu kinh điển năm 1998.
- 1.200 đến 2.000 km³: Khối lượng tro và vật liệu rơi (tephra), theo các tổng hợp địa chất.
- Khoảng 2.300 km³: Ước tính trong nghiên cứu mới năm 2026, tương đương một lớp đá dày khoảng 9 m nếu trải đều lên toàn bộ New Zealand từ mũi Cape Reinga đến Invercargill.
Để có con số mới này, nhóm nghiên cứu đã khảo sát hơn 30 địa điểm trên khắp New Zealand và Nam Thái Bình Dương. Theo bài tổng hợp, chỉ có vài chục siêu phun trào từng được ghi nhận trên thế giới, và vụ gần đây nhất ở New Zealand là Ōruanui cách đây khoảng 25.300 năm, vụ đã hình thành hồ Taupō.
Nghiên Cứu Mới Hé Lộ Điều Gì?
Nghiên cứu mới, đăng trên Journal of Volcanology and Geothermal Research, cho thấy Whakamaru không phải do một bể magma duy nhất gây ra. Thay vào đó, nhiều hệ thống magma nằm bên dưới đã cùng huy động một lúc để tạo nên vụ nổ. Điều này khớp với phân tích cũ năm 1998, vốn đã tìm thấy năm loại magma khác nhau trong cùng vụ phun trào và gợi ý rằng các vụ phun trào lớn có thể rút từ nhiều bể magma cùng lúc.
Một chi tiết bất ngờ khác: theo nghiên cứu, ở giai đoạn đầu của vụ phun trào, một hồ nước lớn có thể đã nằm giữa Đảo Bắc, giống như hồ Taupō ngày nay. Khi nước tiếp xúc với magma, nó có thể đã kích hoạt những vụ nổ dữ dội hơn.
Những Lớp Đá Núi Lửa Của Whakamaru
Các dòng nham thạch nóng (pyroclastic flow) trong vụ phun trào đã để lại những lớp đá dày đặc khắp vùng Whakamaru và King Country. Các nhà địa chất phân biệt một số lớp chính:
- Ignimbrite Whakamaru: Lớp chính, trải rộng ở hai bên rìa vùng núi lửa Taupō.
- Ignimbrite Mananui: Chủ yếu nằm ở phía tây caldera, gắn với giai đoạn khoảng 330.000 đến 320.000 năm trước.
- Ignimbrite Paeroa: Chủ yếu ở phía đông caldera.
Cũng có tranh luận khoa học đang diễn ra: một số nghiên cứu cho rằng một phần ignimbrite có thể cổ hơn khoảng 20.000 năm và đến từ một vùng khe nứt phía đông caldera, chứ không hoàn toàn từ chính Whakamaru.
Sau Siêu Phun Trào: Maroa Và Các Vòm Dung Nham
Hoạt động núi lửa không dừng lại sau Whakamaru. Caldera Maroa hình thành ở góc đông bắc của caldera cũ, với các vòm dung nham xuất hiện từ khoảng 305.000 năm trước, rồi nhiều đợt phun nhỏ và xây vòm kéo dài đến khoảng 196.000 năm trước. Hoạt động núi lửa gần đây nhất được ghi nhận trong khu vực là vụ phun trào Puketarata, xảy ra cách đây khoảng 11.000 đến 14.000 năm tùy ước tính, trong khi hiện nay chỉ còn các vụ nổ thủy nhiệt và hoạt động địa nhiệt.
Siêu Núi Lửa Whakamaru Caldera Có Nguy Hiểm Không? Các Nhà Khoa Học Đang Theo Dõi
Vùng núi lửa Taupō vẫn là một trong những hệ thống núi lửa mạnh nhất thế giới. Chương trình nghiên cứu ECLIPSE của GNS Science (nay là Earth Sciences New Zealand) tập trung nghiên cứu các caldera ở trung tâm vùng để hiểu chúng đang ở trạng thái nào, và tìm các dấu hiệu cảnh báo trước khi một vụ phun trào lớn xảy ra. Mục tiêu là giúp xã hội New Zealand chuẩn bị tốt hơn cho những tình huống hiếm nhưng nghiêm trọng.
Kết Luận
Nhờ nghiên cứu mới từ Whakamaru Caldera, chúng ta biết rằng thảm họa ấy đến từ sự kết hợp của nhiều bể magma và có thể được tiếp sức bởi một hồ nước khổng lồ. Dù những siêu phun trào như vậy cực kỳ hiếm, việc tìm hiểu chúng giúp các nhà khoa học đọc được những "tín hiệu" mà các núi lửa khác đang gửi cho chúng ta hôm nay.
Brown, S. J. A., Wilson, C. J. N., Cole, J. W. & Wooden, J. (1998). The Whakamaru group ignimbrites, Taupo Volcanic Zone, New Zealand: Evidence for reverse tapping of a zoned silicic magmatic system. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 84(1-2), 1-37. DOI: 10.1016/S0377-0273(98)00020-1.
