Biển Dâng Hay Đất Lún? Điều Gì Đang Nhấn Chìm Các Thành Phố Ven Biển?
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Sau mỗi trận mưa lớn hay đợt triều cường, nước tràn vào phố và phản xạ quen thuộc là đổ lỗi cho biển. Nhưng dữ liệu vệ tinh kể một câu chuyện khác: ở nhiều đô thị ven biển, mặt đất đang tụt xuống nhanh hơn mực nước dâng lên.
Vậy thủ phạm thật sự là biển dâng hay đất lún? Bài viết này đi qua các số liệu mới nhất để tìm câu trả lời.
Biển Đang Dâng Nhanh Đến Mức Nào?
Con số khởi đầu khá nhỏ: khoảng 2,1 mm mỗi năm vào năm 1993. Đến năm 2024, tốc độ dâng của mực nước biển toàn cầu đã tăng gấp đôi, lên 4,5 mm mỗi năm. Cộng dồn từ năm 1993, mực nước biển trung bình đã cao thêm khoảng 10 cm.
Năm 2025 là một ngoại lệ, khi mức tăng chỉ còn 0,08 cm. Nguyên nhân nằm ở hiện tượng La Niña, làm mưa đổ nhiều xuống lưu vực sông Amazon và tạm thời giữ nước lại trên đất liền. Giới khoa học của NASA cho rằng lượng nước này sẽ chảy ra biển trong chưa đầy một năm, và đà dâng nhanh sẽ quay lại.
(Xem thêm: Kịch bản AI Tạo Sinh Năm 2029: 3 Hướng Đi Có Thể Xảy Ra)
Mặt Đất Ở Các Thành Phố Ven Biển Đang Lún Nhanh Ra Sao?
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Geophysical Research Letters đã dùng vệ tinh đo tốc độ lún của 99 thành phố ven biển. Ở một phần ba số thành phố này, ít nhất một khu vực đang lún từ 10 mm mỗi năm trở lên, trong khi mực nước biển dâng khoảng 2 mm mỗi năm. Vài con số cụ thể:
- Manila: lún hơn 2 cm mỗi năm trong giai đoạn 2015 đến 2020.
- Semarang (Indonesia) và Thiên Tân (Trung Quốc): lún khoảng 3 cm mỗi năm, gấp gần 15 lần tốc độ dâng của biển.
- Thành phố Hồ Chí Minh: nằm trong nhóm có khu vực lún trên 20 mm mỗi năm, gấp khoảng mười lần mức dâng của biển.
Thủ phạm chính được chỉ ra là việc bơm nước ngầm. Nước bị hút lên, tầng đất bên dưới nén chặt lại, và các công trình phía trên cũng thấp dần xuống gần mực nước biển. Ở các thành phố châu Á lún nhanh nhất, những khu đông dân cư hoặc tập trung công nghiệp thường lún nhanh hơn vùng xung quanh, dấu hiệu rõ của việc khai thác quá mức.
Jakarta Đã Học Được Gì Từ Việc Đất Lún?
Jakarta là ví dụ điển hình của một cú nhầm lẫn. Thủ đô Indonesia suýt bị coi là nạn nhân của nước biển dâng, trong khi nguyên nhân thật là đất lún do khai thác nước ngầm. Đây cũng là một trong những lý do chính quyền nước này quyết định dời thủ đô sang đảo Borneo.
Đất Lún Có Thể Cứu Được Không?
Cần lưu ý rằng hai vấn đề này khác nhau về cách giải. Jakarta đã giảm tốc độ lún từ 280 mm xuống 35 mm mỗi năm trong khoảng 20 năm. Tokyo đổi hẳn cách khai thác nước và việc lún chấm dứt. Giáo sư Roderik van de Wal của Đại học Utrecht nhận xét rằng các biện pháp địa phương có hiệu quả với đất lún, còn nước biển dâng đòi hỏi hành động khí hậu toàn cầu.
Nhưng có một giới hạn không thể vượt qua: đất đã lún thì không nâng lại được. Việc duy nhất làm được là làm chậm quá trình này bằng cách giảm khai thác.
Vậy Thủ Phạm Thật Sự Là Biển Dâng Hay Đất Lún?
Câu hỏi "biển dâng hay đất lún" nên được đọc lại. Không phải cả lục địa đang chìm. Những gì đang xảy ra là các đồng bằng và đô thị cụ thể, thường xây trên nền đất yếu, lún cục bộ trong khi biển dâng đều trên toàn cầu. Với người dân ở đó, thứ quyết định mực ngập là chênh lệch giữa hai con số này.
Vì lý do này, theo các nhà nghiên cứu, kế hoạch chống ngập cần tính cả hai yếu tố. Nhà hải dương học Matt Wei của Đại học Rhode Island cảnh báo nhiều thành phố đang lập kế hoạch cho nước biển dâng mà chưa tính đến tác động cộng hưởng của đất lún.
Các Câu Hỏi Thường Gặp
Mực Nước Biển Toàn Cầu Đang Dâng Bao Nhiêu Mỗi Năm?
Theo dữ liệu vệ tinh của NASA, tốc độ dâng đã tăng từ khoảng 2,1 mm mỗi năm vào năm 1993 lên 4,5 mm mỗi năm vào năm 2024. Tổng cộng, mực nước biển trung bình đã cao thêm khoảng 10 cm kể từ năm 1993.
Có Phải Cả Lục Địa Đang Sụp Xuống Dưới Mực Nước Biển?
Không. Hiện tượng được ghi nhận là sụt lún cục bộ ở một số đô thị và vùng đồng bằng ven biển, nơi nền đất yếu và nước ngầm bị khai thác nhiều. Ở những nơi đó, mặt đất hạ xuống làm tình trạng ngập nặng hơn so với việc chỉ có biển dâng.
Vì Sao Khai Thác Nước Ngầm Làm Đất Bị Lún?
Khi nước trong tầng chứa bị bơm lên nhanh hơn tốc độ được bù lại, lớp đất bên dưới nén chặt và hạ thấp. Công trình xây phía trên vì thế cũng thấp dần xuống. Nghiên cứu trên 99 thành phố ven biển xem việc bơm nước ngầm quá mức là nguyên nhân rất có thể của hiện tượng lún ở nhiều nơi.
Thành Phố Nào Đang Lún Nhanh Hơn Biển Dâng?
Nghiên cứu trên 99 thành phố cho thấy nhiều nơi có khu vực lún nhanh hơn mực nước biển dâng, tập trung nhiều ở châu Á. Semarang và Thiên Tân lún khoảng 3 cm mỗi năm, Manila lún hơn 2 cm mỗi năm, và Thành phố Hồ Chí Minh có khu vực lún trên 20 mm mỗi năm.
Đất Đã Lún Có Nâng Lại Được Không?
Không thể đảo ngược. Giảm khai thác nước ngầm chỉ có thể làm chậm hoặc dừng quá trình lún, chứ không đưa mặt đất trở lại độ cao cũ.
Giảm Khai Thác Nước Ngầm Có Hiệu Quả Không?
Có. Jakarta đã giảm tốc độ lún từ 280 mm xuống 35 mm mỗi năm trong khoảng 20 năm nhờ siết quản lý khai thác. Tokyo thay đổi cách cấp nước cho thành phố và tình trạng lún đã dừng lại.
Nước Biển Dâng Và Đất Lún, Vấn Đề Nào Giải Quyết Được Ở Cấp Địa Phương?
Đất lún có thể được kiềm chế bằng chính sách của địa phương, chẳng hạn quản lý chặt việc khai thác nước ngầm. Nước biển dâng thì phụ thuộc vào hành động khí hậu ở quy mô toàn cầu.
Kết Luận
Điều khiến chúng tôi dừng lại lâu nhất khi đọc loạt số liệu này là một sự thật hơi trớ trêu: thứ chúng ta quen đổ lỗi, tức biển cả xa xôi và biến đổi khí hậu, chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ngay dưới chân, trong những giếng khoan và máy bơm do chính con người vận hành.
Chúng tôi cho rằng đây vừa là tin xấu vừa là tin tốt. Tin xấu là đất đã lún thì không đòi lại được, nên mỗi năm chậm siết quản lý nước ngầm là thêm một năm mất không. Tin tốt là Jakarta và Tokyo đã chứng minh đây là bài toán có lời giải ở tầm một thành phố, không cần chờ thế giới đồng thuận.
Nên nếu phải chọn một điều để các đô thị ven biển làm trước, chúng tôi sẽ chọn giảm khai thác nước ngầm, rồi mới đến những công trình chống ngập tốn kém. Và khi lập kế hoạch, hãy tính cả hai con số: biển dâng bao nhiêu, mặt đất hạ bao nhiêu. Người dân chỉ quan tâm đến chênh lệch giữa chúng, vì đó là mực nước vào nhà họ.
Nguồn tham khảo:
NASA, NASA Analysis Shows Unexpected Amount of Sea Level Rise in 2024
