Vì Sao Sông Băng "Ngày Tận Thế" Ở Nam Cực Tan Chảy Không Thể Đảo Ngược?

Tháng 10 năm 2026, hai nghiên cứu về cùng một khối băng ở cực nam Trái Đất xuất hiện liên tiếp trên báo chí khoa học. Chúng tôi đọc đi đọc lại phần kết luận của cả hai, vì nó chạm vào một hy vọng mà nhiều người trong chúng ta vẫn giữ: nếu đại dương nguội đi, băng sẽ ngừng tan. Với sông băng Thwaites, biệt danh Ngày Tận Thế (Doomsday Glacier), các mô hình mới cho thấy câu trả lời không đơn giản như vậy. Nhưng cũng giống nhiều tiêu đề giật gân, câu chuyện thật còn nhiều sắc thái hơn cái tên của nó.

Sông Băng Thwaites Là Gì Và Vì Sao Được Gọi Là Ngày Tận Thế

Theo Hợp tác Sông băng Thwaites Quốc tế (ITGC), Thwaites là sông băng rộng nhất Trái Đất, với chiều ngang khoảng 120 km. Diện tích của nó khoảng 192.000 km², cỡ đảo Anh hoặc bang Florida của Mỹ, và băng ở chỗ tiếp xúc với đáy biển dày từ 800 đến 1.200 m. Nó nằm ở vùng Tây Nam Cực, và các nhà khoa học thường ví nó như chiếc nút chai giữ cho phần băng phía sau không trôi ra biển.

Nếu Thwaites sụp đổ hoàn toàn, ITGC ước tính mực nước biển toàn cầu sẽ dâng thêm khoảng 65 cm. Mất đi chiếc nút chai ấy còn có thể làm các khối băng lân cận mất ổn định, và toàn bộ băng Tây Nam Cực nếu tan hết sẽ làm biển dâng khoảng 3,3 m. Nhưng các nhà khoa học nhấn mạnh quá trình sau cùng này cần từ nhiều thế kỷ đến nhiều thiên niên kỷ.

(Xem thêm: Siêu Xe Điện Tesla Roadster Tích Hợp Cả Công Nghệ Tên Lửa SpaceX)

Dấu Hiệu Suy Thoái Và Những Số Liệu Đáng Chú Ý

Các đợt quan sát bằng vệ tinh và thiết bị trực tiếp tại hiện trường đã ghi lại những con số khiến giới khoa học không thể làm ngơ:

• Ranh giới bám đáy rút lùi: điểm nơi băng tách khỏi đáy biển để nổi lên đã lùi vào trong khoảng 14 km kể từ cuối thập niên 1990.
• Băng chảy nhanh: tốc độ chảy trên bề mặt gần ranh giới bám đáy vượt 2 km mỗi năm.
• Lượng băng đã mất: từ năm 2000, Thwaites đã mất ròng hơn 1.000 tỷ tấn băng, và hiện đóng góp khoảng 4 phần trăm vào tổng mực nước biển dâng toàn cầu.
• Địa hình bất lợi: nền đá bên dưới dốc xuống theo hướng vào sâu trong lục địa. Đây là đặc điểm khiến băng dễ mất ổn định hơn khi ranh giới bám đáy lùi dần.

Vì Sao Băng Vẫn Mất Ngay Cả Khi Đại Dương Lạnh Đi

Nghiên cứu do Cơ quan Khảo sát Nam Cực của Anh (BAS) dẫn đầu, đăng trên tạp chí Geophysical Research Letters, đã thử một kịch bản cực đoan: điều gì xảy ra nếu nước biển ấm ngừng làm tan băng dưới các thềm băng. Theo các mô phỏng, ngay cả trong điều kiện làm lạnh đại dương cực đoan nhất mà nhóm có thể hình dung, Thwaites vẫn tiếp tục mất băng trong ít nhất 150 năm tới.

Lý do nằm ở lịch sử. BAS cho biết Thwaites bắt đầu rút lùi từ khoảng thập niên 1940, sau khi tách khỏi một điểm neo ở phía tây, và nguyên nhân gốc là sự thay đổi của nước biển. Quá trình rút lùi ấy đã làm thay đổi hình dạng của sông băng và mối quan hệ của nó với đáy biển. Vì vậy, theo các tác giả, trạng thái hiện nay của Thwaites không thể quay lại như năm 1940 chỉ bằng cách làm lạnh đại dương. Một phần lượng băng sẽ mất đã được định sẵn ở quy mô nhiều thế kỷ.

Cơ chế phía sau gọi là sự mất ổn định của sông băng biển ngầm. Khi ranh giới bám đáy lùi vào vùng nền đá sâu hơn, băng ở đó dày hơn nên chảy ra biển nhanh hơn, và việc mất băng lại tiếp tục thúc đẩy chính nó. Đó là một vòng lặp phản hồi tích cực, hoạt động ngay cả khi lượng nhiệt từ nước biển không tăng thêm.

Nhưng chúng tôi cần nói rõ một điều để không gây hiểu nhầm: chính các tác giả cho biết kịch bản không còn tan chảy chỉ là một thí nghiệm mô hình cực đoan, không phải dự báo. Nghiên cứu cũng không khẳng định Thwaites chắc chắn sẽ sụp đổ hoàn toàn hay mọi thay đổi trong tương lai đều không thể đảo ngược.

Nước Biển Ấm Đang Chui Sâu Dưới Lớp Băng

Nghiên cứu thứ hai, đăng trên Nature Communications vào tháng 10 năm 2026 với sự tham gia của giáo sư Eric Rignot thuộc Đại học California, Irvine, tập trung vào vùng chuyển tiếp nơi băng từ chỗ bám đáy chuyển sang nổi. Nhóm nghiên cứu cho biết nước biển ấm len sâu nhiều kilômét bên dưới băng và làm yếu nền móng của nó. Theo ước tính, quá trình này có thể khiến Thwaites đóng góp tới 30 mm (1,2 inch) vào mực nước biển dâng đến năm 2100, ngay cả khi khí hậu không nóng thêm so với hiện nay. Con số này gấp đôi các dự báo trước đó.

Một chi tiết khiến chúng tôi chú ý: trong một số mô phỏng, sông băng có thể rời khỏi một gờ đá ngầm đang giữ nó sớm nhất vào năm 2038. Hiện nay, dải Mouginot đang tạm thời giữ ổn định thân chính của Thwaites. Khi mất điểm tựa này, băng có thể chảy nhanh hơn và rút lùi nhanh hơn.

Robot Icefin Và Dự Án Quốc Tế ITGC

Những hiểu biết này không đến từ vệ tinh. ITGC là dự án chung giữa Mỹ và Anh, và là chiến dịch thực địa lớn nhất từng thực hiện ở Nam Cực. Các nhà khoa học đã khoan bằng nước nóng một lỗ sâu 600 m, cách ranh giới bám đáy khoảng 2 km, rồi thả robot Icefin xuống để khảo sát vùng mà trước đó chưa ai tiếp cận được.

Kết quả khá bất ngờ. Dù nước gần ranh giới bám đáy khá ấm và mặn, tốc độ tan chảy trung bình ở đáy băng chỉ khoảng 2 đến 5 m mỗi năm, thấp hơn các mô hình trước đó. Nhưng Icefin cũng cho thấy đáy thềm băng đầy các khe nứt và những bậc thang, và ở các chỗ đó băng tan nhanh hơn, có nơi gần gấp mười lần. Một báo cáo của ITGC năm 2024 còn ghi nhận thủy triều bơm nước ấm vào sâu tới 10 km dưới lớp băng.

Những Ẩn Số Lớn Về Tốc Độ Và Tương Lai

Dù đã có nhiều dữ liệu, các nhà băng hà học vẫn chưa thống nhất về nhiều điểm:

• Nhanh hay chậm: mô phỏng của BAS cho thấy tốc độ mất băng chậm dần theo thời gian khi băng mỏng đi, trong khi các nghiên cứu khác cảnh báo những thay đổi có thể diễn ra rất nhanh khi băng rút lùi khỏi các gờ đá ngầm. Một nhà địa vật lý biển của BAS từng ví Thwaites như đang bám vào vách đá bằng đầu ngón tay.
• Kịch bản vách băng sụp: ITGC từng nêu một kịch bản xấu nhất, trong đó những vách băng cao từ 100 m trở lên hình thành ở mép sông băng rồi liên tục vỡ ra, khiến băng rút lùi chạy theo quán tính. Đây vẫn là kịch bản cần nghiên cứu thêm chứ không phải kết luận chắc chắn.
• Các sông băng khác: một nhà nghiên cứu của BAS cho biết chúng ta chưa biết liệu những sông băng lớn khác ở Nam Cực có đang tiến vào trạng thái đã định sẵn như Thwaites hay không.

Hệ Lụy Đối Với Mực Nước Biển Và Các Vùng Ven Biển

Con số 30 mm đến năm 2100 nghe có vẻ nhỏ so với 65 cm của kịch bản sụp đổ hoàn toàn. Nhưng mực nước biển dâng không cần đạt tới mức cực đoan để gây hại, vì chỉ cần dâng thêm vài centimét là nguy cơ ngập lụt, xói lở bờ biển và nước dâng do bão đã tăng lên. Đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng hay các đô thị ven biển trên thế giới đều chịu ảnh hưởng.

Điều đáng lưu ý là các nhà khoa học BAS nhấn mạnh việc cắt giảm khí nhà kính vẫn rất quan trọng. Dù một phần lượng băng mất đã định sẵn, lượng băng mất thêm sẽ càng lớn nếu thế giới không giảm và tốt nhất là đảo ngược lượng khí thải. Ngoài ra, việc lập kế hoạch thích ứng cho các vùng ven biển cũng cần được đẩy nhanh, kể cả khi lượng phát thải giảm.

Kết Luận

Sông băng Thwaites không phải một ngày tận thế sắp đến, và cũng không phải một mối nguy có thể xem nhẹ. Nó là một hệ thống đã bị đẩy qua một ngưỡng, nơi quá khứ quyết định một phần tương lai ở quy mô nhiều thế kỷ. Chúng tôi viết bài này không để làm bạn lo sợ hơn, mà để bạn hiểu rằng tin tức khoa học hiếm khi nằm trọn trong một tiêu đề. Phần việc còn nằm trong tay chúng ta là giảm khí thải để bớt gánh nặng cho các thế hệ sau, và chuẩn bị cho những vùng đất thấp trước khi nước kịp dâng.

Nguồn tham khảo:

International Thwaites Glacier Collaboration, Thwaites Glacier facts: https://thwaitesglacier.org/node/580

Williams và cộng sự (British Antarctic Survey), Thwaites Glacier loses ice even without ocean melting, EGU General Assembly 2026: https://meetingorganizer.copernicus.org/EGU26/EGU26-13396.html