Lũ Quét Ở Nepal: Giải Mã Nguyên Nhân Gây Ra Thảm Họa Trên Dãy Himalaya

Vẻ đẹp hùng vĩ của dãy Himalaya luôn đi cùng những rủi ro khó lường của tự nhiên. Nepal, quốc gia nằm trọn trong vòng ôm của "nóc nhà thế giới", mỗi mùa mưa lại phải đối mặt với lũ quét và sạt lở, có thể cuốn trôi nhà cửa, cầu đường và cả những ngôi làng chỉ trong thời gian rất ngắn.

Thảm họa ở đây không chỉ do "mưa lớn". Đó là kết quả của địa hình cực đoan, khí hậu đang biến đổi và cả những tác động của con người.

Vì Sao Nepal Dễ Bị Lũ Quét?

Nepal dễ xảy ra lũ quét vì sự kết hợp của năm yếu tố: địa hình dốc đứng, hồ băng tan chảy, gió mùa mang mưa cực lớn, núi non trẻ dễ sạt lở và các hoạt động xây dựng, phá rừng thiếu kiểm soát. Mùa mưa ở đây thường kéo dài từ tháng 6 đến tháng 9, và gần như năm nào cũng gây thiệt hại về người.

Các thống kê của Nepal cho thấy mức độ thường xuyên của rủi ro này. Theo cơ quan quản lý thiên tai quốc gia, từ năm 2016 đến 2025 có hơn 3.000 người chết vì lũ, sạt lở, mưa lớn và sét đánh. Trong giai đoạn 2015 đến 2024, sạt lở đất là nhóm thảm họa gây chết người nhiều nhất trong các thiên tai gắn với gió mùa. Một mùa mưa nặng nề không phải ngoại lệ mà đã trở thành chu kỳ lặp lại hàng năm.

(Xem thêm: Vì Sao Kim Cương Tồn Tại Trên Trái Đất?)

Địa Hình Dốc Đứng Của Himalaya

Đặc điểm địa lý làm nên Nepal cũng là điều khiến nơi này dễ tổn thương nhất. Chỉ trong một khoảng cách ngắn, độ cao thay đổi từ vùng đồng bằng Terai thấp ở phía nam lên đến đỉnh Everest cao 8.849 mét ở phía bắc.

Khi mưa lớn đổ xuống, nước không có nhiều vùng đồng bằng rộng để dàn ra hay thấm xuống. Trọng lực biến nó thành những dòng chảy xiết, lao từ sườn núi dốc xuống các thung lũng hẹp hình chữ V. Dòng nước càng bị dồn vào khe hẹp thì càng nhanh và càng mạnh. Ở những nơi như vậy, người dân ở hạ lưu thường không có nhiều thời gian để nhận cảnh báo và di tản.

• Chênh lệch độ cao: Từ vài trăm mét ở Terai lên hơn 8.800 mét ở Everest trong khoảng cách địa lý ngắn.
• Thung lũng hẹp: Nước bị dồn lại, tăng tốc và tăng sức tàn phá.
• Ít vùng đệm: Không có đủ đồng bằng rộng để làm chậm dòng nước.

Vỡ Hồ Băng (GLOF): Mối Nguy Từ Trên Đỉnh Núi

Khí hậu ấm lên đang làm sông băng ở Himalaya tan nhanh hơn, và điều này mở ra một mối đe dọa đặc biệt nguy hiểm là lũ quét do vỡ hồ băng (Glacial Lake Outburst Floods, viết tắt là GLOF).

Khi băng tan, nước tụ lại thành các hồ trên cao, nhiều hồ được giữ lại bởi những con đập tự nhiên làm từ đất đá và băng vụn, vốn khá lỏng lẻo. Nếu nước dâng quá cao, hoặc có lở tuyết, lở đá hay động đất làm đập yếu đi, đập có thể vỡ đột ngột. Lượng nước lớn cùng đá tảng sẽ đổ xuống hạ lưu như một đợt sóng thần trên núi, và có thể gây thiệt hại cách nguồn hàng chục kilômét.

Điều khiến chúng tôi lo ngại là các hồ băng thường nằm ở nơi rất xa và khó tiếp cận, nên việc theo dõi và cảnh báo sớm gặp nhiều khó khăn. Các tổ chức nghiên cứu khu vực như ICIMOD đã cảnh báo nhiều lần về rủi ro này.

Gió Mùa Cực Đoan Và Hiện Tượng "Mây Bùng Nổ"

Khí hậu Nepal phụ thuộc rất nhiều vào gió mùa Nam Á. Luồng không khí mang nhiều hơi ẩm từ Vịnh Bengal đi qua lục địa Ấn Độ, gặp "bức tường" Himalaya thì bị đẩy lên cao, lạnh đi và trút thành mưa lớn.

Nhưng các chuyên gia cho rằng biến đổi khí hậu đang làm mưa gió mùa trở nên khó đoán hơn, với những đợt mưa cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn. Một dạng cần lưu ý rằng "mây bùng nổ" (cloudburst), tức lượng mưa rất lớn đổ xuống một khu vực hẹp chỉ trong vài giờ. Khi đó sông suối bị quá tải ngay lập tức, nước dâng cao đột ngột và tràn bờ, tạo thành lũ quét.

Sạt Lở Đất Và "Đập Nghẽn Dòng"

Dãy Himalaya là một trong những hệ thống núi trẻ nhất Trái Đất và vẫn đang được nâng lên do va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu. Đá ở đây thường nứt gãy, sườn núi dốc và thiếu ổn định. Mưa lớn thấm vào đất, làm đất nặng thêm và yếu đi, nên rất dễ gây sạt lở.

Khi một lượng lớn đất đá trượt xuống và chặn ngang một khe suối hẹp, chúng tạo thành một con đập tự nhiên tạm bợ. Nước bị chặn tích lại phía sau, áp lực tăng dần. Khi đập vỡ, một dòng lũ bùn đá (debris flow) đặc quánh sẽ lao xuống, có thể cuốn trôi cầu và nghiền nát mọi thứ trên đường đi.

Tác Động Của Con Người

Ngoài sức mạnh của tự nhiên, những can thiệp thiếu quy hoạch của con người cũng làm rủi ro tăng lên.

• Xây dựng hạ tầng thiếu kiểm soát: Việc xẻ núi mở đường hoặc xây công trình ở những vùng địa chất yếu có thể làm mất ổn định sườn dốc.
• Mất rừng: Rễ cây giữ đất và làm chậm dòng chảy trên mặt. Khi rừng bị chặt để lấy đất canh tác, sườn đồi mất lớp bảo vệ, nước mưa chảy nhanh hơn và nguy cơ sạt lở cao hơn.
• Định cư ở vùng nguy hiểm: Nhiều khu dân cư nằm sát bờ sông hoặc dưới chân sườn dốc, nơi lũ và sạt lở dễ ập tới.

Kết Luận

Lũ quét ở Nepal không chỉ là hệ quả của những trận mưa lớn. Đó là một chuỗi rủi ro chồng lên nhau, từ địa hình Himalaya dốc đứng, các hồ băng có nguy cơ vỡ, gió mùa ngày càng cực đoan cho đến sườn núi dễ sạt lở và những can thiệp thiếu quy hoạch của con người.

Với chúng tôi, điều quan trọng nhất là hiểu rõ nguyên nhân gốc rễ để có thể xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tốt hơn và quy hoạch an toàn hơn cho vùng núi. Câu chuyện của Nepal cũng nhắc nhở chúng ta về sự mong manh của các cộng đồng sống dưới chân núi trước những biến động khắc nghiệt của khí hậu toàn cầu.