Kikai-Akahoya Là Gì? Phát Hiện Mới Về Thảm Họa 7.300 Năm Trước Ở Nhật Bản
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Cách đây khoảng 7.300 năm, một ngọn núi lửa ngầm dưới đáy biển phía nam Nhật Bản bất ngờ phát nổ, gây ra một trong những vụ phun trào lớn nhất kể từ cuối Kỷ Băng hà. Suốt nhiều thập kỷ, giới khảo cổ tranh luận xem những người săn bắt hái lượm thời đó đã chịu số phận ra sao. Nay, một nghiên cứu quốc tế công bố ngày 14/10/2026 trên tạp chí Science Advances cho thấy câu trả lời phức tạp hơn nhiều so với những gì người ta từng nghĩ. Cùng tìm hiểu về Kikai-Akahoya và phát hiện bất ngờ này.
Kikai-Akahoya Là Gì?
Kikai-Akahoya (viết tắt K-Ah) không phải tên một ngọn núi riêng lẻ, mà là tên của vụ phun trào cực lớn từ miệng núi lửa Kikai, một caldera chủ yếu nằm dưới biển, ngoài khơi phía nam đảo Kyushu của Nhật Bản. Theo nghiên cứu, vụ phun trào này đạt cấp VEI 7 (cấp "siêu lớn" theo thang đo độ bùng nổ núi lửa), phóng ra khối vật liệu núi lửa ước tính từ 332 đến 457 km³. Phần tro rơi xuống tạo thành lớp "Akahoya tephra", hiện được các nhà khảo cổ dùng như một cột mốc thời gian để xác định tuổi các di chỉ.
- Vị trí: Caldera Kikai, cách đảo Kyushu (Nhật Bản) khoảng 30 km về phía nam, rộng khoảng 19 km và gần như nằm hoàn toàn dưới biển.
- Thời điểm: Khoảng 7.300 năm trước, thuộc thời kỳ Jomon.
- Quy mô: VEI 7, thuộc nhóm vụ phun trào lớn nhất của Holocen (khoảng 11.700 năm gần đây).
- Dấu vết để lại: Một lớp tro mịn phủ khắp miền tây Nhật Bản, được các nhà nghiên cứu gọi là "chân trời thảm họa" (disaster horizon).
(Xem thêm: Paranthropus boisei Là Gì? Dấu Chân 1,4 Triệu Năm Ở Kenya Hé Lộ Điều Bất Ngờ)
Vụ Phun Trào Hủy Diệt Như Thế Nào?
Theo GS Peter Jordan của Đại học Lund (Thụy Điển), tác giả cao cấp của nghiên cứu, vụ phun trào chắc chắn đã mang tính hủy diệt. Núi lửa bùng nổ từ dưới đáy biển mà gần như không có dấu hiệu báo trước. Nó gây ra những trận động đất mạnh và sóng thần khổng lồ ập vào các hòn đảo, rồi phủ lên cảnh quan một lớp tro dày tới hàng mét.
Các dòng nham thạch nóng (pyroclastic flow) còn vượt qua hàng chục km mặt biển để đổ vào đất liền. Ở những nơi bị đánh trực diện, hệ sinh thái bị xóa sạch, và tro núi lửa làm môi trường sống đổi khác hoàn toàn trong nhiều thế kỷ.
Người Jomon Là Ai?
Người Jomon là các cộng đồng săn bắt, hái lượm và đánh bắt cá sinh sống khắp quần đảo Nhật Bản từ hàng nghìn năm trước. Họ kết hợp thức ăn từ thực vật, động vật trên cạn và nguồn lợi thủy sản để sinh tồn, đồng thời nổi tiếng với những truyền thống gốm lâu đời, một trong những nền gốm sớm nhất được biết đến trên thế giới. Chính vì sống phụ thuộc chặt chẽ vào môi trường tự nhiên, họ rất nhạy cảm với những cú sốc như vụ phun trào K-Ah.
Hai Giả Thuyết Đối Lập Suốt Nhiều Thập Kỷ
Trước nghiên cứu mới, giới học thuật chủ yếu theo hai hướng:
- Giả thuyết "sụp đổ": Vụ phun trào tàn phá miền nam Nhật Bản gần như hoàn toàn, dân số loài người biến mất đột ngột khỏi các vùng gần núi lửa nhất.
- Giả thuyết "sống sót": Một số cộng đồng vẫn xoay xở để tồn tại, thậm chí duy trì được truyền thống của mình dù ở khá gần nơi xảy ra thảm họa.
Nghiên cứu mới trên Science Advances cho thấy cả hai cách giải thích đều không đầy đủ.
Nhóm Nghiên Cứu Đã Làm Gì?
Nghiên cứu do một nhóm quốc tế thực hiện, với phần phân tích do Enrico Crema (Đại học Cambridge) dẫn dắt và Peter Jordan là tác giả cao cấp. Họ chia bốn đảo chính của Nhật Bản thành 61 khu vực lục giác để so sánh, thu thập hơn 500 mẫu niên đại radiocarbon từ nhiều di chỉ khảo cổ trên toàn quốc, rồi dùng mô hình thống kê Bayes để dựng lại tốc độ tăng giảm dân số trước và sau thảm họa. Kết quả sau đó được đối chiếu với độ dày lớp tro núi lửa ở từng khu vực.
Phát Hiện Bất Ngờ: Người Jomon Không Sụp Đổ, Cũng Không Chỉ Sống Sót
Kết quả cho thấy số phận của người Jomon sau vụ phun trào rất khác nhau tùy từng vùng:
- Nam và trung Kyushu: Dân số giảm mạnh ở những nơi lớp tro dày trên 150 mm và hệ sinh thái trên cạn bị phá hủy trong nhiều thế kỷ.
- Nam Kyushu đã suy giảm từ trước: Một điểm đặc biệt là dân số ở đây đã giảm từ rất lâu trước khi núi lửa phun trào, nên vụ phun chỉ đánh vào một vùng đã thưa dân, chủ yếu có các nhóm di chuyển liên tục ghé qua. Thảm họa dường như đã đẩy nhanh một xu hướng sẵn có.
- Bờ biển phía bắc Kyushu: Dân số tiếp tục tăng sau thảm họa, có thể được bổ sung bởi những người tị nạn rời miền nam đi lên phía bắc.
- Thích nghi với biển: Ngay sau vụ phun trào, giáo lao đá xuất hiện trên khắp bắc Kyushu và các đảo lân cận, cho thấy các nhóm dân mở rộng hoạt động săn bắt hải sản.
- Ảnh hưởng ở xa: Một số vùng nằm ngoài khu vực núi lửa cũng ghi nhận dân số suy giảm, điều mà trước đây chưa từng được phát hiện.
Từ đó, các tác giả kết luận rằng xã hội Jomon ở Kyushu không hoàn toàn "sụp đổ" cũng không đơn giản là "sống sót", mà trải qua một chuỗi biến động với hậu quả khác nhau tùy từng nơi.
Vì Sao Dân Số Giảm Cả Ở Nơi Xa?
Nhóm nghiên cứu đưa ra vài khả năng nhưng thừa nhận chưa thể khẳng định nguyên nhân chính. Một khả năng là thay đổi khí hậu ngắn hạn do vụ phun trào gây ra. Khả năng khác là nai và lợn rừng, nguồn thức ăn quan trọng của người Jomon, bị mòn răng nghiêm trọng khi gặm cỏ trên các vùng đất phủ tro, khiến số lượng giảm sút. Ngoài ra còn có nhiều tác động khác của núi lửa lên sức khỏe và đời sống. Vì vậy, nghiên cứu này mở ra một hướng điều tra mới hơn là đưa ra lời giải thích cuối cùng cho mọi biến động xa.
Bài Học Từ Đảo Tanegashima
Bức tranh này khớp với một nghiên cứu trước đó về đảo Tanegashima, gần Kikai, từng giành giải Ben Cullen Prize 2024 của tạp chí Antiquity. Trước vụ phun trào, hòn đảo được phủ rừng thường xanh. Vụ phun trào đã quét sạch cả thực vật, động vật lẫn cư dân. Hàng trăm năm sau, những người đến định cư lại phải đối mặt với một môi trường đồng cỏ khắc nghiệt hơn nhiều. Họ vẫn thuộc nền văn hóa Jomon, nhưng cách kiếm sống đã thay đổi đáng kể.
Giáo sư Jordan nhận xét rằng việc coi "khả năng phục hồi" chỉ là quay lại trạng thái cũ là cách nhìn quá đơn giản. Nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng địa hình ven biển ở Kyushu rất phức tạp: có nơi hứng trọn sóng thần và dòng nham thạch, nhưng cũng có những "túi" địa hình được che chắn, nơi con người sống sót.
Núi Lửa Kikai Hiện Nay Ra Sao?
Theo một số bài tổng hợp, năm 2026 các nhà nghiên cứu (nhóm Đại học Kobe, đăng trên tạp chí Communications Earth & Environment) báo cáo rằng bể chứa magma bên dưới caldera Kikai đang được nạp thêm magma mới. Nhưng các bài đưa tin cũng nhấn mạnh phát hiện này không có nghĩa là núi lửa sắp phun trào, mà chỉ cho thấy hệ thống bên dưới vẫn đang "sống". Vì thông tin này chưa được mình kiểm chứng qua bài nghiên cứu gốc, bạn nên đối chiếu thêm trước khi trích dẫn.
Kết Luận
Vụ phun trào Kikai-Akahoya cách đây 7.300 năm là một trong những thảm họa núi lửa lớn nhất của Holocen, nhưng câu chuyện về những người sống sót lại không phải một kịch bản đen trắng. Có nơi dân số sụp đổ, có nơi vẫn tăng trưởng, và có những cộng đồng đã tìm ra cách thích nghi bằng việc hướng ra biển. Phát hiện này nhắc chúng ta rằng cách một xã hội ứng phó với thảm họa phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng nơi, chứ không chỉ vào sức mạnh của chính thảm họa.
Nguồn tham khảo:
