Nóng Lên Toàn Cầu Tăng Tốc Từ Năm 2015: Nghiên Cứu Mới
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Hai năm 2023 và 2024 liên tiếp phá kỷ lục nhiệt độ, và năm 2024 trở thành năm đầu tiên nhiệt độ toàn cầu vượt 1,5°C so với thời tiền công nghiệp. Vấn đề cần giải đáp là sự nóng lên toàn cầu chỉ đang dao động mạnh hay thực sự đã tăng tốc. Một nghiên cứu của Grant Foster và Stefan Rahmstorf, đăng trên Geophysical Research Letters năm 2026, trả lời rằng có, và mức tin cậy thống kê vượt 98%. Bài viết này trình bày họ đã làm gì để đi đến kết luận đó, các con số chính, cách hiểu đúng về mức tin cậy, và những giới hạn mà chính các tác giả nêu ra.
Nghiên Cứu Của Foster Và Rahmstorf Là Gì?
Đây là một phân tích thuần dữ liệu, kiểm tra xem tốc độ nóng lên của nhiệt độ bề mặt toàn cầu có tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê kể từ thập niên 1970 hay không. Nhóm tác giả loại bỏ ảnh hưởng ước tính của ba yếu tố tự nhiên là El Niño, núi lửa và biến thiên Mặt Trời, rồi chạy hai phép kiểm định độc lập trên năm bộ dữ liệu nhiệt độ lớn. Nghiên cứu không phân tích nguyên nhân của sự tăng tốc.
- Tác giả: G. Foster (đã nghỉ hưu, Orono, Hoa Kỳ) và S. Rahmstorf (Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam, Đức).
- Dữ liệu: NASA, NOAA, HadCRU, Berkeley Earth và ERA5.
- Kết luận chính: Tốc độ nóng lên tăng rõ rệt từ khoảng năm 2015, với độ tin cậy trên 98%.
- Công bố: Geophysical Research Letters, tập 53, e2025GL118804, truy cập mở. Nhận bài 14/8/2025, chấp nhận 4/2/2026.
Nguồn ảnh: National Oceanic and Atmospheric Administration, Wikimedia Commons
(Xem thêm: Trái Đất Kết Thúc Trước Mặt Trời?)
Vì Sao Câu Hỏi "Tăng Tốc" Khó Trả Lời Đến Vậy?
Từ thập niên 1970, nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu tăng đều khoảng 0,2°C mỗi thập kỷ, kèm những dao động lên xuống quanh xu hướng đó. Những dao động ngẫu nhiên rất dễ bị đọc nhầm thành thay đổi xu hướng. Đầu những năm 2000, có người cho rằng nóng lên đã chậm lại hoặc dừng hẳn, nhưng phân tích kỹ sau đó cho thấy sự chậm lại ấy chưa bao giờ có ý nghĩa thống kê.
Với câu hỏi tăng tốc, các nghiên cứu trước cho kết quả chưa thống nhất. Phân tích điểm thay đổi cho thấy một đợt tăng tốc rõ quanh năm 1970, khi giai đoạn đi ngang kéo dài từ khoảng năm 1940 kết thúc. Nhưng sau đó, một phân tích trên dữ liệu đến năm 2023 của Beaulieu và cộng sự không tìm thấy thay đổi đáng kể nào, và nhóm Foster đã lặp lại phân tích này, thêm cả năm 2024, vẫn không đạt mức tin cậy 95%. Samset và cộng sự ghi nhận tốc độ nóng lên trong 20 năm tăng từ khoảng 0,17 lên 0,21°C mỗi thập kỷ. Jenkins và cộng sự so sánh hai thập kỷ liền nhau, từ 0,18°C lên 0,35°C mỗi thập kỷ. Richardson cho rằng việc phát hiện chắc chắn có thể phải chờ đến khoảng năm 2026. Hansen và cộng sự cũng cho rằng nóng lên đã tăng tốc, nhưng không bàn đến ý nghĩa thống kê.
Cách Nhóm Tác Giả Lọc Nhiễu Tự Nhiên
Ý tưởng cốt lõi khá dễ hình dung. Nhiệt độ toàn cầu mỗi năm là xu hướng dài hạn cộng với nhiều biến động ngắn hạn. Nếu trừ được các biến động có nguồn gốc đã biết, đường nhiệt độ sẽ mượt hơn và bất kỳ thay đổi xu hướng nào cũng dễ lộ ra hơn. Nhóm tác giả ước tính ba yếu tố bằng các phép đo độc lập: chỉ số NINO3.4 cho El Niño, độ dày quang học của sol khí núi lửa, và số vết đen Mặt Trời làm đại diện cho bức xạ Mặt Trời. Mỗi yếu tố được gắn với một độ trễ riêng, xác định bằng phương pháp bình phương tối thiểu.
So với phương pháp công bố năm 2011 của chính Foster và Rahmstorf, lần này họ không giả định xu hướng là một đường thẳng, vì giai đoạn đi ngang 1940 đến 1970 làm giả định đó không đứng vững. Xu hướng được coi là một hàm trơn của thời gian, ước lượng bằng làm trơn lowess phủ khoảng 20 năm, rồi lặp lại bốn lần theo kiểu backfitting cho đến khi các điều chỉnh thay đổi chưa đến 0,01°C. Mô hình được khớp trên dữ liệu 1950 đến 2024 và áp dụng ngược về năm 1880 cho các bộ dữ liệu có đủ thông tin.
Nguồn ảnh: Foster và Rahmstorf (2026), Geophysical Research Letters, CC BY
Hai Phép Thử Thống Kê
Giả thuyết cần bác bỏ là nhiệt độ từ năm 1970 chỉ gồm một xu hướng tuyến tính cộng nhiễu ổn định. Nhóm tác giả thử hai giả thuyết thay thế. Thứ nhất là nhiệt độ theo một hàm bậc hai của thời gian. Thứ hai là một hàm tuyến tính từng đoạn liên tục, trong đó thời điểm đổi độ dốc được chọn một cách khách quan bằng phân tích điểm thay đổi.
Kết quả giống nhau ở cả hai phép thử. Trên dữ liệu chưa điều chỉnh, cả hai đều không đạt mức tin cậy 95%. Trên dữ liệu đã điều chỉnh, phép thử bậc hai xác nhận sự tăng tốc với độ tin cậy trên 98% ở cả năm bộ dữ liệu, còn phép thử điểm thay đổi cho độ tin cậy trên 99%, với thời điểm đổi độ dốc rơi vào năm 2013 hoặc 2014. Nếu bỏ hai năm 2023 và 2024, NASA và NOAA vẫn đạt 95%, còn HadCRU, Berkeley và ERA5 thì không, nghĩa là hai năm gần nhất có làm tăng ý nghĩa thống kê của kết quả.
Kết Quả: Bước Ngoặt Quanh Năm 2013 Và 2014
Bảng dưới đây tổng hợp tốc độ nóng lên hiện tại theo hai mô hình (đơn vị °C mỗi thập kỷ), thời điểm đổi độ dốc và năm mà đường xu hướng của mô hình điểm thay đổi chạm 1,5°C.
| Bộ dữ liệu | Mô hình bậc hai | Mô hình điểm thay đổi | Thời điểm đổi độ dốc | Chạm 1,5°C |
|---|---|---|---|---|
| NASA | 0,27 | 0,36 | Tháng 4/2013 | 2028 |
| NOAA | 0,27 | 0,36 | Tháng 2/2013 | 2028 |
| HadCRU | 0,25 | 0,34 | Tháng 1/2014 | 2029 |
| Berkeley | 0,25 | 0,36 | Tháng 2/2014 | 2028 |
| ERA5 | 0,29 | 0,42 | Tháng 2/2014 | 2026 |
Khi chia lịch sử thành các đoạn 10 năm, cả năm bộ dữ liệu đều cho thấy tốc độ nóng lên trong thập kỷ vừa qua cao hơn mọi thập kỷ trước đó kể từ năm 1880. Theo thông cáo của Viện Potsdam, tốc độ gần đây vào khoảng 0,35°C mỗi thập kỷ, so với mức dưới 0,2°C mỗi thập kỷ trung bình trong giai đoạn 1970 đến 2015. Riêng các giá trị cao trước năm 1945 và thấp sau năm 1945 nhiều khả năng do sai lệch nóng trong số đo nhiệt độ mặt biển thời Thế chiến thứ hai, nên không nên đọc như một biến động khí hậu thật.
Nguồn ảnh: Foster và Rahmstorf (2026), Geophysical Research Letters, CC BY
Hiểu Đúng Về Mức Tin Cậy 98%
Có hai điểm dễ bị hiểu nhầm. Thứ nhất, trong thống kê tần suất, ý nghĩa thống kê là bác bỏ giả thuyết "không đổi", chứ không phải xác nhận mô hình dùng để kiểm tra. Chính các tác giả nhấn mạnh điều này: hai mô hình, bậc hai và điểm thay đổi, không thể cùng đúng, vì chúng cho hai ước lượng tốc độ nóng lên hiện tại không tương thích nhau (khoảng 0,25 đến 0,29 so với 0,34 đến 0,42 °C mỗi thập kỷ). Hồi quy tuyến tính trượt theo cửa sổ 10 năm khớp với mô hình điểm thay đổi tốt hơn, nên mô hình bậc hai tuy phù hợp để kiểm tra sự tăng tốc, lại không phù hợp để ước lượng tốc độ hiện tại.
Thứ hai, con số 98% đến từ dữ liệu đã điều chỉnh. Trên dữ liệu thô, kết quả vẫn dưới ngưỡng 95%. Vì vậy câu "có tăng tốc" ở đây luôn đi kèm điều kiện là đã loại bỏ ảnh hưởng tự nhiên theo cách ước lượng của nhóm tác giả.
Mốc 1,5°C Và Năm 2030 Được Tính Ra Sao?
Thỏa thuận Paris đặt giới hạn 1,5°C, nhưng việc vượt giới hạn này được xét trên trung bình 20 năm, không phải một năm riêng lẻ. Nhóm tác giả định nghĩa thời điểm vượt là lúc đường xu hướng của mô hình chạm 1,5°C, tương ứng điểm giữa của khoảng 20 năm đó nếu nhiệt độ tăng tuyến tính. Với cách tính này, bốn bộ dữ liệu cho năm chạm 1,5°C từ 2028 đến 2029, còn ERA5 cho 2026. Từ đó họ kết luận rằng nếu tốc độ của 10 năm qua tiếp tục, giới hạn 1,5°C sẽ bị vượt vào khoảng năm 2030. Đây là một kịch bản có điều kiện, không phải dự báo chắc chắn.
Nguyên Nhân Có Thể Là Gì?
Bài báo nói rõ là không phân tích nguyên nhân. Phần thảo luận chỉ điểm lại giả thuyết hàng đầu từ các nghiên cứu khác, đó là lượng sol khí làm mát trong khí quyển giảm đi nhờ các biện pháp cắt giảm phát thải. Hiệu ứng làm mát của sol khí được ước tính đã giảm 0,1 đến 0,3 W/m² kể từ khoảng năm 2000 đến 2011. Cưỡng bức bức xạ hiệu dụng do con người, nguyên nhân gây nóng lên, tăng khoảng 50%, từ 0,4 W/m² mỗi thập kỷ trong giai đoạn 2000 đến 2009 lên 0,6 W/m² mỗi thập kỷ trong 2010 đến 2019, chủ yếu do sol khí giảm. Tuy nhiên các tác giả lưu ý số liệu quan trắc về sol khí và tác động của chúng lên nhiệt độ còn nhiều bất định, nên sự tăng tốc theo hướng này là có thể nhưng chưa chắc chắn.
Nhóm tác giả cũng cho biết một mức độ tăng tốc là điều các kịch bản chuẩn trong báo cáo đánh giá lần thứ sáu của IPCC đã dự kiến, và số liệu quan sát nằm trong khoảng dự báo của các mô hình.
Những Điểm Cần Đọc Thận Trọng
Hạn chế chính do nhóm tác giả nêu là việc loại bỏ El Niño, núi lửa và Mặt Trời dựa trên kinh nghiệm thực nghiệm, mang tính xấp xỉ và chưa hoàn hảo. Ví dụ, có thể ảnh hưởng của El Niño lên nhiệt độ 2023 và 2024 chưa được loại bỏ hết. Bước điều chỉnh làm giảm nhiệt độ năm 2024 và giảm rất ít với 2023, nhưng hai năm này vẫn là hai năm nóng nhất trong chuỗi quan trắc, theo thông cáo của Viện Potsdam.
Ngoài ra, phép thử điểm thay đổi giả định nhiễu theo quá trình AR(1), còn phép thử bậc hai dùng mô hình nhiễu ARMA(1,1), và kết quả phụ thuộc vào các giả định này. Cần nhớ rằng đây chỉ là một nghiên cứu. Các công trình trước đó như của Beaulieu và Richardson đi đến kết luận thận trọng hơn, và báo chí khoa học cũng ghi nhận rằng không phải nhà nghiên cứu nào cũng thấy thuyết phục. Việc một số ước lượng, như ERA5, cho mốc 1,5°C sớm hơn hẳn các bộ còn lại cũng cho thấy kết quả còn khác nhau giữa các nguồn dữ liệu.
Ý Nghĩa Của Kết Quả
Điểm đáng giá nhất của nghiên cứu là chuyển một cảm nhận thành một phép kiểm định có số liệu: sau khi lọc nhiễu tự nhiên, đường nhiệt độ đã rời khỏi quỹ đạo cũ từ khoảng năm 2015, và điều này không phụ thuộc vào hai năm ngoại lệ 2023 và 2024. Về chính sách, các tác giả nhắc lại rằng nóng lên sẽ dừng lại vào khoảng thời điểm nhân loại đạt phát thải CO₂ bằng không, nhưng khó có thể đảo ngược. Họ cũng cho rằng trong bối cảnh chính trị hiện nay, nhiệt độ có thể tiếp tục tăng nhanh hoặc thậm chí tăng tốc thêm. Tốc độ nóng lên về lâu dài phụ thuộc vào việc giảm phát thải CO₂ từ nhiên liệu hóa thạch nhanh đến đâu.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Sự Tăng Tốc Của Nóng Lên Toàn Cầu
- Nóng lên toàn cầu tăng tốc từ khi nào? Theo nghiên cứu, điểm đổi độ dốc rơi vào năm 2013 hoặc 2014, và sự tăng tốc rõ từ khoảng năm 2015.
- Tốc độ nóng lên hiện nay là bao nhiêu? Khoảng 0,34 đến 0,42°C mỗi thập kỷ theo mô hình điểm thay đổi, so với mức khoảng 0,2°C mỗi thập kỷ từ thập niên 1970.
- Vì sao phải loại bỏ El Niño, núi lửa và Mặt Trời? Vì các biến động tự nhiên này làm nhiệt độ lên xuống ngắn hạn và che khuất thay đổi của xu hướng dài hạn.
- Có phải Trái Đất đã vượt giới hạn 1,5°C của Thỏa thuận Paris? Chưa theo nghĩa của thỏa thuận, vì giới hạn xét trên trung bình 20 năm. Năm 2024 vượt 1,5°C chỉ là một năm riêng lẻ.
- Nghiên cứu có chỉ ra nguyên nhân của sự tăng tốc không? Không. Bài chỉ phân tích dữ liệu, và nhắc đến giả thuyết sol khí giảm như một khả năng chưa được xác lập.
- Có thể kiểm chứng kết quả không? Có. Mã R và dữ liệu điều chỉnh được công khai trên Zenodo.
Kết Luận
Điều nghiên cứu xác lập là sau khi lọc ba nguồn nhiễu tự nhiên, cả năm bộ dữ liệu nhiệt độ đều cho thấy tốc độ nóng lên tăng rõ rệt từ khoảng năm 2015, với độ tin cậy trên 98% theo phép thử bậc hai và trên 99% theo phép thử điểm thay đổi. Điều chưa xác lập là nguyên nhân, và liệu tốc độ này sẽ giữ nguyên, chậm lại hay tăng thêm. Mốc năm 2030 cho giới hạn 1,5°C là hệ quả nếu tốc độ hiện nay duy trì, và phần lớn phụ thuộc vào việc phát thải CO₂ được cắt giảm nhanh đến đâu.
Nguồn tham khảo:
Geophysical Research Letters (2026) - Global Warming Has Accelerated Significantly
