Hành Tinh Thứ 9 Có Thật Không? Và Tiến Triển Mới Nhất Năm 2026

Có những câu hỏi mà khoa học chưa thể trả lời nhưng cũng không chịu buông. Hành tinh thứ 9 là một câu hỏi như vậy. Mười năm sau khi hai nhà thiên văn ở Viện Công nghệ California (Caltech) công bố giả thuyết, chưa ai chụp được dù chỉ một điểm sáng của nó. Thế mà các nhà thiên văn vẫn dựng kính, chạy mô phỏng, thậm chí lục lại những kho dữ liệu hồng ngoại từ năm 1983 để tìm một thế giới có thể chưa bao giờ tồn tại. Khi theo dõi cuộc tìm kiếm này, chúng tôi vừa thấy sự kiên nhẫn đáng nể, vừa thấy một nỗi hồi hộp khó gọi tên. Liệu Hành tinh thứ 9 là một thế giới có thật, đang âm thầm điều khiển những khối đá băng ở rìa Hệ Mặt Trời, hay chỉ là mảnh ghép toán học được dựng lên để giải thích những bất thường mà chúng ta nhìn thấy?

Lời Giải Cho Những Quỹ Đạo Bất Thường Ở Rìa Hệ Mặt Trời

Từ khi Diêm Vương tinh được xếp lại thành hành tinh lùn vào năm 2006, Hệ Mặt Trời chính thức có 8 hành tinh. Nhưng ý tưởng về một hành tinh còn thiếu chưa bao giờ biến mất. NASA nhắc lại rằng cái tên Planet X xuất hiện từ năm 1915, khi nhà thiên văn Percival Lowell đặt giả thuyết để giải thích những nhiễu loạn trong quỹ đạo Sao Thiên Vương. Về sau người ta nhận ra những nhiễu loạn ấy chỉ là sai số đo đạc, nhưng cuộc săn tìm do Lowell khởi xướng đã gián tiếp dẫn tới việc phát hiện Diêm Vương tinh năm 1930. Một giả thuyết sai lại dẫn đến một khám phá thật, và chúng tôi nghĩ đó là một trong những chi tiết đẹp nhất của lịch sử thiên văn.

Lần này đầu mối nằm ở vùng xa hơn nhiều. Hai nhà thiên văn Scott Sheppard và Chad Trujillo chú ý tới một nhóm 13 thiên thể xuyên Hải Vương cực đoan (ETNO), có quỹ đạo bán trục lớn ít nhất 150 đơn vị thiên văn (AU). Quỹ đạo của chúng kéo giãn và quá xa để chịu lực hút của Sao Hải Vương, nên họ gợi ý rằng có một hành tinh khác đang kéo chúng.

Năm 2016, Konstantin Batygin và Michael E. Brown của Caltech xem xét kỹ hơn và thấy rằng sáu trong 13 thiên thể này có quỹ đạo hướng về cùng một phía, đồng thời nghiêng khoảng 30 độ so với mặt phẳng Hệ Mặt Trời. Họ tính xác suất để cả hai hiện tượng cùng xảy ra ngẫu nhiên chỉ vào khoảng 0,007%. Từ đó, thế giới giả định đang chi phối chuyển động của chúng được đặt tên là Hành tinh thứ 9. Vì không thiên thể nào khác trong hệ quanh Mặt Trời giải thích nổi hiện tượng này một cách gọn gàng, ý tưởng ấy sống tiếp đến tận hôm nay.

(Xem thêm: Bí Ẩn Hang Động Dài Nhất Thế Giới Mammoth Cave Và Những Kỷ Lục Kỳ Vĩ)

Chân Dung Dự Đoán Về Thế Giới Ẩn Mình Trong Bóng Tối

Chưa kính thiên văn nào bắt được hình ảnh thật của thiên thể này, nhưng các mô hình đã vẽ ra những đặc tính cơ bản nếu nó tồn tại:

• Khối lượng: khoảng 5 đến 10 lần Trái Đất. Nó có thể thuộc nhóm hành tinh lớn hơn Trái Đất nhưng nhỏ hơn Sao Hải Vương, loại rất phổ biến quanh các ngôi sao khác nhưng lại vắng mặt trong Hệ Mặt Trời của chúng ta.
• Khoảng cách: các mô hình đặt nó cách Mặt Trời khoảng 400 đến 800 AU, trong đó 1 AU là khoảng cách trung bình từ Trái Đất tới Mặt Trời. Theo NASA, quỹ đạo của nó kéo dài và xa Mặt Trời trung bình gấp 20 đến 30 lần khoảng cách từ Sao Hải Vương tới Mặt Trời.
• Chu kỳ quỹ đạo: từ 10.000 đến 20.000 năm Trái Đất cho một vòng quay quanh Mặt Trời. Nghĩa là từ khi tổ tiên chúng ta bắt đầu trồng trọt, nó có thể chưa đi hết một vòng.
• Ánh sáng rất yếu: kích thước nhỏ cộng với khoảng cách quá xa khiến ánh sáng Mặt Trời phản xạ từ nó về Trái Đất cực kỳ ít. Đây là lý do cuộc truy tìm khó đến vậy.

Mỏ Neo Hấp Dẫn Chi Phối Chuyển Động Của Các Thiên Thể Nhỏ

Sở dĩ giới khoa học nghĩ tới một hành tinh chứ không phải đám bụi hay mảnh vỡ là vì chỉ một thiên thể đủ nặng mới tác động hấp dẫn lên các vật thể nhỏ hơn suốt hàng tỷ năm, như một mỏ neo âm thầm giữ chúng đi theo những quỹ đạo tương đồng. NASA liệt kê năm hiện tượng mà Hành tinh thứ 9 có thể giải thích cùng lúc:

• Các vật thể quỹ đạo dài trong Vành đai Kuiper nghiêng trung bình khoảng 20 độ so với mặt phẳng các hành tinh.
• Những quỹ đạo dài này tụ cụm về cùng một hướng.
• Có một nhóm thiên thể xuyên Hải Vương nghiêng rất mạnh ở vùng xa.
• Có những vật thể nằm giữa các hành tinh khổng lồ nhưng quay quanh Mặt Trời theo chiều ngược.
• Một số vật thể Kuiper quỹ đạo dài vẫn bền vững dù quỹ đạo cắt qua quỹ đạo Sao Hải Vương.

Tháng 4 năm 2024, Batygin và Brown công bố thêm một nghiên cứu về nhóm thiên thể có quỹ đạo nghiêng thấp nhưng lọt vào bên trong quỹ đạo Sao Hải Vương. Theo nghiên cứu này, chúng chỉ có thể tiến vào vùng trong nếu có một hành tinh khác đẩy chúng đi. David Nesvorny, nhà thiên văn tại Viện Nghiên cứu Tây Nam ở Colorado, kể rằng ban đầu ông cũng hoài nghi, nhưng không có ý tưởng nào của ông giải thích được các hiện tượng trên ngoài Hành tinh thứ 9. Chúng tôi thấy lời thú nhận ấy đáng chú ý, vì nó đến từ một người đã bắt đầu bằng sự nghi ngờ.

Mảng Tối Lý Thuyết Từ Phản Biện Đến Kịch Bản Lỗ Đen Nguyên Thủy

Với câu hỏi Hành tinh thứ 9 có phải là một hành tinh thật không, giới nghiên cứu vẫn chia thành nhiều phía và chưa ai có bằng chứng cuối cùng:

• Nghi vấn về thiên vị quan sát: Samantha Lawler, nhà thiên văn tại Đại học Regina (Canada), cho rằng các ETNO chỉ được quan sát ở một số vùng nhất định của bầu trời, và gần Mặt Trời mới đủ sáng để thấy. Khảo sát Nguồn gốc Hệ Mặt Trời Ngoài (OSSOS), nơi bà tham gia, công bố năm 2017 rằng khi thêm các ETNO mới thì không còn thấy dấu hiệu tụ cụm. NASA cũng ghi nhận một số nhà nghiên cứu cho rằng quỹ đạo bất thường kia có thể chỉ là phân bố ngẫu nhiên. Một số chuyên gia khác, như David Tholen ở Đại học Hawaii, nói mình đang đứng ở vùng xám vì cách chọn mẫu thiên thể còn mang tính tùy ý.
• Thiên thể Ammonite làm vấn đề thêm phức tạp: tháng 7 năm 2025, nhóm nghiên cứu dùng kính Subaru ở Hawaii công bố thiên thể 2023 KQ14, biệt danh Ammonite, sednoid thứ tư từng được biết đến. Điểm gần Mặt Trời nhất của nó cách khoảng 71 AU. Quỹ đạo của Ammonite không thẳng hàng với ba sednoid đã biết, nên theo Yukun Huang của Đài thiên văn Quốc gia Nhật Bản, điều này làm giảm khả năng của giả thuyết Hành tinh thứ 9. Mô phỏng cũng cho thấy nếu hành tinh ấy tồn tại thì có thể nằm xa hơn so với dự đoán trước đây.
• Những cách giải thích khác: có người gán các quỹ đạo lạ này cho hiệu ứng của vật chất tối hoặc cho việc ta chưa hiểu hết về lực hấp dẫn. Lawler nhận xét cả hai đều là lời giải rất phức tạp.
• Kịch bản lỗ đen nguyên thủy: năm 2019, hai nhà vật lý Jakub Scholtz và James Unwin đề xuất rằng tác nhân gây nhiễu loạn có thể là một lỗ đen nguyên thủy, loại lỗ đen được cho là hình thành từ những ngày đầu của vũ trụ. Nếu nặng gấp 5 lần Trái Đất, nó chỉ có bán kính khoảng 5 cm, còn ở mức 10 lần Trái Đất thì cỡ một quả bóng bowling. Lực hút của nó lên các thiên thể xa sẽ giống hệt một hành tinh cùng khối lượng. Chính các tác giả thừa nhận một hành tinh vẫn là khả năng cao hơn, và họ chỉ muốn nhắc giới thiên văn đừng khóa mình trong một hình dạng duy nhất khi tìm kiếm.

Cuộc Truy Vết Thiên Văn Xuyên Không Gian Và Thời Gian

Lục Lại Dữ Liệu Hồng Ngoại Của Nhiều Thập Kỷ Trước

Một hướng đi khiến chúng tôi thấy xúc động vì sự bền bỉ của nó là tìm trong những dữ liệu đã cũ. Một hành tinh ở xa như vậy phản xạ ánh sáng thường rất ít, nhưng vẫn có thể tỏa nhiệt yếu ở bước sóng hồng ngoại. Năm 2025, nhóm của Terry Long Phan tại Đại học Quốc lập Thanh Hoa (Đài Loan) công bố trên tạp chí Publications of the Astronomical Society of Australia kết quả so sánh dữ liệu của hai vệ tinh hồng ngoại: IRAS phóng năm 1983 và AKARI của Nhật Bản phóng năm 2006. Hai lần khảo sát cách nhau 23 năm, đủ để một vật thể chậm chạp ở rìa Hệ Mặt Trời dịch chuyển một khoảng nhỏ trên bầu trời.

Phần mềm của nhóm lọc ra 13 cặp nguồn sáng có thể là cùng một vật thể ở hai thời điểm, ứng với khoảng cách 500 đến 700 AU và khối lượng 7 đến 17 lần Trái Đất. Sau khi kiểm tra thủ công, chỉ còn một ứng viên tốt. Chính nhóm nghiên cứu thừa nhận hai lần quan sát chưa đủ để xác định quỹ đạo, và họ hy vọng dùng Máy ảnh Năng lượng Tối (DECam) để theo dõi tiếp. Michael Brown thì cho rằng chuyển động của ứng viên này gợi ra một quỹ đạo nghiêng mạnh, hơi ngược chiều và gần như vuông góc với mặt phẳng Hệ Mặt Trời. Theo ông, nếu nó có thật thì đó không phải Hành tinh thứ 9.

Kính Thiên Văn Lớn Và Sự Góp Sức Của Cộng Đồng

Theo NASA, các kính thiên văn mạnh nhất thế giới như Keck và Subaru ở Hawaii đang tham gia tìm kiếm. Dự án khoa học công dân Backyard Worlds: Planet 9, do NASA tài trợ, còn mời cả công chúng cùng duyệt các hình ảnh của sứ mệnh WISE, vệ tinh đã chụp toàn bầu trời ở bốn dải hồng ngoại. WISE sau này được chuyển sang NEOWISE để săn tiểu hành tinh và sứ mệnh này kết thúc ngày 31 tháng 7 năm 2024. Nghĩa là một người bình thường ngồi trước màn hình cũng có thể vô tình trở thành người đầu tiên nhìn thấy một hành tinh mới.

Đài Quan Sát Rubin Bước Vào Cuộc Chơi

Hy vọng lớn nhất hiện nay đặt vào Đài quan sát Vera C. Rubin ở Chile. Đài có kính thiên văn 8,4 mét cùng chiếc máy ảnh lớn nhất từng chế tạo cho nghiên cứu thiên văn, quét bầu trời phía nam mỗi đêm. Cuối tháng 6 năm 2026, Rubin chính thức khởi động Khảo sát Di sản Không gian và Thời gian (LSST), chương trình kéo dài 10 năm. Brown nói rằng nếu tìm thấy một vật thể chuyển động quanh vùng 500 đến 600 AU thì đó sẽ là Hành tinh thứ 9, và nếu Rubin không thấy gì trong vài năm thì nhóm của ông sẽ chuyển sang dùng kính thiên văn vô tuyến.

Rubin cũng sẽ tìm thêm nhiều vật thể Vành đai Kuiper. Nếu quỹ đạo của chúng thật sự thẳng hàng với nhau, đó sẽ là thêm bằng chứng cho Hành tinh thứ 9. Nếu không, giả thuyết này có thể tự sụp đổ. Cả hai kết cục đều là tiến bộ, và chúng tôi thấy cách đặt câu hỏi này công bằng với cả người ủng hộ lẫn người phản đối.

Chìa Khóa Giải Mã Cấu Trúc Và Lịch Sử Tiến Hóa Của Hệ Mặt Trời

Nếu Hành tinh thứ 9 được xác nhận, sách giáo khoa thiên văn sẽ phải viết lại. NASA nhận xét rằng nó cũng khiến Hệ Mặt Trời của chúng ta trông bình thường hơn một chút, vì các khảo sát hành tinh quanh những ngôi sao khác cho thấy loại lớn hơn Trái Đất nhưng nhỏ hơn Sao Hải Vương là phổ biến nhất, trong khi Hệ Mặt Trời chưa có loại nào như vậy.

Ngoài ra, việc đo được quỹ đạo của nó sẽ giúp kiểm chứng các mô hình về sự di cư của hành tinh và cách lực hấp dẫn định hình những hệ hành tinh khác trong Ngân Hà. Nó cũng cung cấp dữ liệu để đánh giá độ ổn định lâu dài của toàn bộ Hệ Mặt Trời.

Kết Luận

Đến nay, Hành tinh thứ 9 vẫn chỉ là một giả thuyết. NASA khẳng định nó chưa được phát hiện và giới khoa học còn tranh luận xem nó có tồn tại hay không. Những quỹ đạo bất thường là có thật, nhưng chưa ai thấy một dấu vết trực tiếp của thiên thể chi phối chúng, và một phát hiện như Ammonite khiến câu chuyện càng khó đoán. Chúng tôi không đứng về phía nào, bởi cả hai khả năng đều đáng để háo hức: hoặc ta tìm ra một hành tinh mới ở rìa Hệ Mặt Trời, hoặc ta học được rằng bầu trời đôi khi cũng biết đánh lừa những người kiên nhẫn nhất. Rồi thời gian cũng sẽ cho chúng ta biết, và Rubin có thể là chiếc đèn pha đầu tiên soi vào vùng tối ấy.

Nguồn tham khảo:

• NASA Science. Hypothetical Planet X
• Physics Today (AIP). What's up with Planet Nine?