Peruvian Hairless Dog Là Gì? Xác Ướp Chó 1.200 Năm Tuổi Ở Di Chỉ Wari Có Gì Đặc Biệt?
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Rất lâu trước khi Đế chế Inca trỗi dậy, trên bờ biển phía bắc Peru đã có những chú chó không một sợi lông nằm yên bên cạnh những người quyền quý trong các ngôi mộ cổ. Một số được ướp xác tự nhiên, một số là chó con chỉ vài tuần tuổi, và có con còn được sơn bằng thứ bột màu thường dành cho người đã khuất. Một nghiên cứu công bố năm 2026 vừa lần đầu tiên tìm thấy bằng chứng vật lý về chó không lông Peru tại một địa điểm thuộc Đế chế Wari, và những chi tiết về răng, thức ăn và cách chôn cất của chúng đang cho thấy một mối quan hệ giữa người và chó phức tạp hơn nhiều so với tưởng tượng.
Peruvian Hairless Dog Là Gì?
Chó không lông Peru (Peruvian hairless dog, còn gọi là Peruvian Inca Orchid) là một giống chó bản địa có thân hình thanh mảnh, tai dựng và gần như không có lông. Giống chó này được xem là một phần di sản văn hóa của Peru, và năm 2000 chính phủ nước này đã chính thức công nhận như vậy. Hình ảnh của chúng xuất hiện trong gốm của các nền văn hóa ven biển Andes từ khoảng 2.000 năm trước, nhưng cho đến nay các nhà khảo cổ rất hiếm khi tìm thấy hài cốt thật của chúng.
(Xem thêm: Concepción Là Núi Lửa Gì? Vị Trí, Cấu Trúc Và Lịch Sử Phun Trào)
Phát Hiện Tại Castillo De Huarmey
Nghiên cứu do Weronika Tomczyk (Đại học Dartmouth) dẫn đầu, cùng một nhóm quốc tế, tập trung vào di chỉ Castillo de Huarmey. Đây là địa điểm duy nhất của Đế chế Wari được biết đến trên bờ biển phía bắc Peru, cách thủ đô Lima khoảng 300 km về phía bắc. Nơi đây đã nổi tiếng từ năm 2013 khi các nhà khảo cổ tìm thấy một ngôi mộ hoàng gia chưa bị xâm phạm chứa hài cốt của hơn năm mươi phụ nữ có địa vị cao, cùng hàng nghìn hiện vật.
Lần này, thay vì tập trung vào con người, nhóm nghiên cứu phân tích hài cốt động vật. Họ thu thập 341 mẫu xương chó, ước tính thuộc ít nhất 19 cá thể, cùng một xác chó đực được ướp xác tự nhiên còn nguyên vẹn. Có những con nằm xen giữa xương lạc đà llama và alpaca, một số khác bị vứt vào các bãi rác, nhưng cũng có những con được chôn cất rất trang trọng.
Đế Chế Wari Là Gì?
Wari là nhà nước đế chế lớn đầu tiên của vùng Andes. Họ kiểm soát nhiều vùng rộng lớn của Peru trong khoảng từ năm 600 đến 1050 sau Công nguyên, tức khoảng bốn thế kỷ trước khi người Inca nổi lên. Vì thế, những phát hiện về chó ở đây giúp chúng ta nhìn vào đời sống thường ngày của một xã hội ít được biết đến hơn so với Inca.
Những Xác Ướp Chó 1.200 Năm Tuổi
Trong khu vực nghi lễ chính của di chỉ, nhóm nghiên cứu phát hiện ba bộ hài cốt chó nhiều khả năng thuộc giống không lông. Nổi bật nhất là:
- Một hộp sọ chó được ướp xác tự nhiên: Còn nhìn thấy lớp da không lông và đôi tai, được sơn bằng chu sa, loại bột màu thường dùng để trang trí cho người đã khuất ở Peru cổ đại. Điều này gợi ý con chó có địa vị đặc biệt.
- Một con chó đực được ướp xác tự nhiên hoàn chỉnh: Phân tích bằng kính hiển vi cầm tay cho thấy da của nó gần như không có lông. Kết quả định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy nó sống trong khoảng năm 688 đến 870 sau Công nguyên, tức ít nhất khoảng 1.200 năm trước. Đây là mốc niên đại bằng carbon phóng xạ cổ nhất từng thu được tại Castillo de Huarmey.
- Một con chó con: Được chôn cùng một người đàn ông được cho là người bảo vệ ngôi mộ và bị hiến tế (một nguồn khác ghi là chôn cùng một "thợ đan rổ bậc thầy").
Làm Sao Biết Đó Là Chó Không Lông?
Câu trả lời nằm ở hàm răng. Tomczyk nhận thấy một số bộ xương thiếu răng, nhưng không phải do rụng. Những chiếc răng, nhất là răng tiền hàm thứ nhất và đôi khi răng hàm cuối, đơn giản là chưa bao giờ mọc. Khi tra cứu tài liệu, bà thấy rằng chính gen gây ra tình trạng không lông ở chó cũng làm giảm số lượng răng. Đây là dấu hiệu nhận biết rất đáng tin cậy, và giống chó hiện đại vẫn mang đặc điểm này.
Chúng Từng Ăn Gì?
Nhóm nghiên cứu phân tích đồng vị của carbon, nitơ, oxy và stronti trong xương và răng để dựng lại thức ăn và nơi sinh sống của từng con. Kết quả cho thấy:
- Phần lớn ăn ngô: Ngô là lương thực chính của người Andes thời tiền Tây Ban Nha, nên chế độ ăn của chó khá giống người.
- Chó con ăn giống trẻ em: Những con nghi là chó không lông khi còn nhỏ có chế độ ăn gần với trẻ em, còn khi trưởng thành thì thức ăn đa dạng hơn. Điều này gợi ý chúng có thể được cho ăn có chủ đích, và có thể được nhân giống.
- Sống tại chỗ: Dấu hiệu hóa học cho thấy hầu hết chó sống quanh khu vực Huarmey cả đời.
- Một con khác biệt: Có một cá thể ăn giống như lạc đà llama và alpaca, gợi ý nó có thể đã đi cùng đàn gia súc hoặc đoàn lữ hành buôn bán.
- Hiếm khi bị ăn thịt: Ít xương có dấu vết bị cắt, cho thấy chó ở đây hiếm khi bị đem làm thức ăn.
Vừa Là Bạn, Vừa Là "Sứ Giả Cõi Âm"
Một chi tiết thú vị khác là một chiếc bình gốm tìm thấy ở di chỉ, tạc hình một chú chó không lông ngồi, mang dáng dấp con người và cầm vật giống một nhạc cụ. Nghiên cứu còn cho biết giống chó này xuất hiện trong nghệ thuật Wari nhiều hơn các loài vật nuôi khác, gợi ý vai trò biểu tượng đặc biệt của chúng.
Theo Tomczyk, khi chó được chôn gần gũi với con người thì hẳn phải có một mối gắn bó nào đó. Một số nhà nghiên cứu cho rằng xã hội Wari có thể đã chọn những con chó này để dẫn đường cho những người quan trọng vào thế giới bên kia, dù đây mới chỉ là một giả thuyết.
Điều cần lưu ý rằng mối quan hệ này không đơn giản. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng người xưa, cũng như chúng ta ngày nay, có thể có những cách nhìn trái ngược về cùng một loài vật: con vật cưng của nhóm người này có thể bị nhóm người hàng xóm coi là loài gây hại.
Những Điều Nghiên Cứu Chưa Chứng Minh
Cần lưu ý rằng nghiên cứu không chứng minh người Wari có một chương trình nhân giống chó chính thức. Việc chó con ăn giống trẻ em chỉ gợi ý chúng được chăm sóc đặc biệt. Các nhà khảo cổ cũng chưa chắc chắn vai trò chính của những con chó này trong đời sống Wari là gì: bạn đồng hành, vật nghi lễ, hay người giữ đàn. Khai quật và phân tích tại Castillo de Huarmey vẫn đang tiếp tục, nên có thể sẽ còn nhiều kết quả khác trong tương lai.
Kết Luận
Những xác ướp chó không lông 1.200 năm tuổi ở Castillo de Huarmey là bằng chứng vật lý đầu tiên về giống chó biểu tượng của Peru tại một di chỉ Wari. Chúng được sơn bằng chu sa, ăn ngô như con người, và có thể được chăm sóc đặc biệt khi còn nhỏ, trong khi những con khác lại bị bỏ vào bãi rác. Câu chuyện về chúng nhắc chúng ta rằng mối quan hệ giữa người và chó từ xưa đã vừa gần gũi vừa phức tạp, chứ không chỉ có một mặt.
Nguồn tham khảo:
