Sa Mạc Talara Từng Mưa Gấp 15 Lần Ngày Nay, Hố Nhựa Đường Peru Hé Lộ Bí Mật
Bài viết phát hành:
Hôm nay, vùng đất quanh thành phố Talara ở bờ biển tây bắc Peru là một sa mạc ven biển cực kỳ khô cằn. Trạm đo gần nhất chỉ ghi nhận khoảng 68 mm mưa mỗi năm. Vậy mà vào khoảng 15.000 năm trước, cũng chính nơi này nhận gần 1.000 mm mưa mỗi năm. Chúng tôi đọc những con số ấy với cảm giác bàng hoàng thật sự, vì chứng cứ không đến từ máy móc đo đạc mà đến từ những mảnh xương nhuốm đen nằm dưới lớp nhựa đường, nơi hàng nghìn sinh vật từng bước vào cái bẫy cuối cùng của đời mình.
Khí Hậu Talara 15.000 Năm Trước Ẩm Hơn Hôm Nay Bao Nhiêu
Nghiên cứu năm 2024 của J. Alberto Cruz và Emily Lindsey, đăng trên tạp chí Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, đã tìm ra bức tranh khí hậu của Talara trong khoảng 14.500 đến 17.000 năm trước. Nhiệt độ trung bình năm khi đó vào khoảng 22,77 độ C, thấp hơn hiện nay 1,52 độ C. Nhiệt độ của tháng nóng nhất mát hơn 2,67 độ C. Còn lượng mưa trung bình năm ước tính là 996 mm, so với 67,83 mm hiện nay, nghĩa là nhiều hơn hơn 928 mm.
Nói cách khác, Talara thời đó mát hơn một chút nhưng ẩm hơn rất nhiều. Các tác giả cho rằng đây là một giai đoạn ấm lên ngắn giữa thời kỳ băng hà. Kết quả này khớp với các nghiên cứu ở sa mạc Atacama phía nam, nơi khí hậu cũng ẩm hơn nhiều trong khoảng 10.000 đến 17.000 năm trước. Đáng chú ý, lượng mưa lớn ấy không đến từ hiện tượng El Niño mạnh, vì các ghi chép cho thấy El Niño khi đó khá yếu.
(Xem thêm: Vì Sao Nghe Tiếng Mưa Rơi Lại Thấy Thư Giãn?)
Các Nhà Khoa Học Đọc Khí Hậu Cổ Từ Những Mẩu Xương Nhỏ
Làm sao biết được mưa nhiều hay ít từ chuyện cách đây hàng chục nghìn năm? Nhóm nghiên cứu lập danh sách các loài bò sát, thú nhỏ và chim tìm thấy ở Talara, tìm họ hàng còn sống gần nhất của từng loài, rồi dựng mô hình vùng sinh thái mà các loài này ưa thích ngày nay. Phần giao nhau của tất cả vùng đó chính là điều kiện khí hậu có thể từng tồn tại ở Talara. Kết quả cho thấy nơi giống Talara cổ nhất hiện nay nằm ở phần phía nam của vùng sinh học Cauca, cách Talara khoảng 230 km về phía đông bắc.
Mỗi nhóm động vật nói lên một mảng khác nhau. Bò sát phụ thuộc vào nhiệt bên ngoài nên là chỉ dấu tốt cho nhiệt độ. Thú nhỏ phản ánh tốt lượng mưa. Chim thì bay xa và thích nghi nhanh nên là nhóm kém tin cậy nhất. Kết hợp cả ba nhóm cho kết luận vững chắc nhất, còn riêng bò sát cộng thú nhỏ cũng cho kết quả khá gần. Chính vì vậy, những sinh vật bé nhỏ bị bỏ quên trong ngăn kéo bảo tàng lại quan trọng hơn người ta tưởng, bởi xương thú lớn thường sống ở vùng rộng và chịu được nhiều kiểu khí hậu nên ít giúp dựng lại môi trường.
Hố Nhựa Đường Talara Hình Thành Như Thế Nào?
Các điểm trào nhựa đường ở Talara nằm trên những thềm đất Pleistocene, phía dưới là lớp đá chứa dầu có tuổi Paleogene. Hoạt động kiến tạo tạo ra những vùng đất yếu, dầu thô theo đó thấm lên bề mặt, bay hơi bớt thành phần nhẹ và để lại những vũng nhựa dính. Con vật nào bước vào cũng khó thoát ra. Theo nghiên cứu, mỗi ổ trầm tích chứa hóa thạch có dạng thấu kính, sâu tới khoảng 2 m và rộng tới khoảng 10 m, về sau bị chôn kín khi dầu ngừng trào.
Nhà báo Riley Black, khi đến thăm bộ sưu tập của Bảo tàng Hoàng gia Ontario (ROM) năm 2015, đã mô tả những chiếc xương Talara có màu đen sâu hơn hẳn màu nâu quen thuộc của hóa thạch La Brea ở California. Chúng tôi nghĩ đó là một chi tiết đẹp và buồn, vì màu đen ấy chính là dấu vết của cái bẫy.
Những Kẻ Săn Mồi Mắc Kẹt Trong Nhựa Đường
Bộ sưu tập hơn 28.000 xương do Gordon Edmund thu thập năm 1958 cho thấy một điều lạ. Khoảng 63,4 phần trăm số xương đã định danh là của động vật có vú, và hơn 79 phần trăm trong số đó thuộc về thú ăn thịt. Lý do là con mồi sa lầy kêu la và phân hủy, thu hút kẻ săn mồi đến gần rồi chính chúng cũng bị giữ lại. Riêng chó sói khủng long đã có ít nhất 51 cá thể, mèo răng kiếm Smilodon ít nhất 20 cá thể. Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận khoảng 57 đến 69 phần trăm cá thể thuộc ba loài thú ăn thịt phổ biến nhất là con non, một tỷ lệ cao hơn La Brea. Có thể thú non thời đó dễ mắc bẫy hơn vì thiếu kinh nghiệm.
Một số loài ăn thịt vẫn còn sống quanh vùng, như cáo sa mạc Sechura, với mảnh xương của hơn 100 cá thể. Ngoài thú săn mồi, hố nhựa đường còn giữ lại hóa thạch của lười đất, ngựa, lạc đà llama, nai và voi cổ gomphothere. Một chiếc sọ báo đốm từng bị nhầm là sư tử châu Mỹ trước khi được nhận ra đúng loài.
Hành Trình Tìm Lại Hố Nhựa Đường Bị Lãng Quên
Câu chuyện bắt đầu từ thập niên 1950, khi công nhân lấy nhựa đường rải cao tốc đào được những khúc xương lớn màu đen. Đoàn của ROM do Edmund dẫn đầu khai quật năm 1958 và quay lại ngắn ngủi năm 1961. Nhưng sổ ghi chép thực địa của ông bị thất lạc, và hố nhựa đường dần rơi vào quên lãng. Đầu những năm 2000, Jean-Noël Martinez cùng Viện Cổ sinh vật học thuộc Đại học Quốc gia Piura lần theo lời kể của một người dân từng làm việc với đoàn năm xưa, tìm lại được địa điểm và thu thêm mẫu vật vào các năm 2003 và 2007.
Năm 2025, Lindsey đến Talara kiểm tra phần hóa thạch bị bỏ lại và phát hiện một hố nhựa đường mới gần khu vực năm 1958. Mùa hè năm nay, nhóm khai quật chung với Viện ở Piura đã gỡ ra khoảng 300 hóa thạch bằng đục nhỏ và dụng cụ nha khoa, gồm cả xương gặm nhấm, dơi và đốt sống một loài rắn sống trên cây, dấu hiệu của rừng ngày xưa. Hố này có thể còn chứa hàng chục nghìn mảnh xương nữa. Điều khiến chúng tôi vui là số hóa thạch mới sẽ ở lại Peru để nghiên cứu, thay vì được chuyển ra nước ngoài như nhiều thập niên trước.
Bài Học Cho Biến Đổi Khí Hậu Hiện Nay
Talara không chỉ là chuyện của quá khứ. Khi đất khô dần, nhiều loài rời đi hoặc biến mất. Trong 21 loài chim sẻ xác định được từ hóa thạch, chỉ hai loài còn sống ở vùng này đến ngày nay. Các tác giả nghiên cứu năm 2024 nhấn mạnh rằng hiểu được cách Talara chuyển từ hệ sinh thái giàu loài sang sa mạc cực khô có thể giúp dự đoán phản ứng của sinh vật và các điểm bùng phát trong biến đổi khí hậu hiện đại. Họ cũng chỉ ra rằng chưa ai xác định được thời điểm sa mạc hóa bắt đầu, nên đây vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Lý do còn quan trọng hơn là Nam Mỹ hiện có đa dạng sinh học rất cao và chịu đe dọa nặng nề từ biến đổi khí hậu. Mỗi mảnh xương ở Talara vì vậy giống như một bài thí nghiệm thực tế đã diễn ra, và kết quả của nó nằm sẵn dưới lớp nhựa đường.
Kết Luận
Một vùng sa mạc từng nhận lượng mưa gấp khoảng 15 lần hiện nay, từng có đầm lầy, rừng, báo đốm, cá sấu và cả đàn chó sói khủng long. Chúng tôi nghĩ Talara nhắc chúng ta rằng khí hậu có thể đổi thay sâu sắc, và sinh vật phải trả giá bằng sự biến mất. Những người nghiên cứu ở đây tin rằng còn rất nhiều xương chưa được tìm thấy, và hố nhựa đường đen kịt kia vẫn còn nhiều điều muốn kể.
Nguồn tham khảo:
