Tán Xạ Rayleigh Là Gì? Vì Sao Bầu Trời TP Hồ Chí Minh Có Màu Đỏ?

Khoảng 18 giờ chiều ngày 7/10, bầu trời phía tây và tây nam TP.HCM bất ngờ chuyển từ hồng sang đỏ rực, rồi một trận mưa lớn đổ xuống không lâu sau đó. Nhìn lại những khung hình người dân chia sẻ, chúng tôi vẫn thấy xao xuyến trước một thành phố vốn nhộn nhịp và vội vã, bỗng được khoác lên màu sắc như bước ra từ một bộ phim. Cảnh tượng khiến nhiều người tò mò, thậm chí lo lắng: màu đỏ ấy là gì, và có liên quan đến cơn mưa hay không. Câu trả lời bắt đầu từ tán xạ Rayleigh. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải thích hiện tượng đó là gì, vì sao nó nhuộm đỏ hoàng hôn, mây và hạt bụi tác động ra sao, màu đỏ có báo hiệu dông lốc hay không và nên làm gì khi trời đổi màu trước mưa.

Tán Xạ Rayleigh Là Gì?

Tán xạ Rayleigh là hiện tượng ánh sáng bị các hạt rất nhỏ trong không khí, như phân tử oxy và nitơ, làm lệch hướng, trong đó ánh sáng bước sóng ngắn như xanh lam bị tán xạ mạnh hơn ánh sáng bước sóng dài như đỏ. Để hình dung rõ hơn, chúng ta hãy đi theo hành trình của một tia nắng:

• Ánh sáng Mặt Trời: Ánh sáng trắng thực chất là sự pha trộn của mọi màu trong dải cầu vồng. Mỗi màu có một bước sóng riêng. Xanh lam và tím có bước sóng ngắn, còn đỏ, cam, vàng có bước sóng dài.
• Bầu trời ban ngày: Khi Mặt Trời ở cao, ánh sáng đi qua lớp khí quyển tương đối mỏng. Các phân tử khí tán xạ mạnh ánh sáng xanh ra mọi hướng, nên ngẩng đầu lên chúng ta thấy một bầu trời xanh.
• Bầu trời lúc hoàng hôn: Khi Mặt Trời hạ thấp, tia nắng phải băng qua một lớp không khí dày hơn rất nhiều. Phần lớn ánh sáng xanh đã bị tán xạ ra khỏi đường đi trước khi tới mắt chúng ta, chỉ còn đỏ, cam và vàng đủ sức đi hết quãng đường dài ấy.

Cái tên Rayleigh đến từ nhà vật lý người Anh Lord Rayleigh, người đã giải thích vì sao bầu trời mang màu xanh. Cũng chính nguyên lý ấy lý giải màu đỏ cam của hoàng hôn. Cần lưu ý là quy luật này chỉ đúng với những hạt nhỏ hơn rất nhiều so với bước sóng ánh sáng, chẳng hạn các phân tử khí.

(Xem thêm: Taal Là Núi Lửa Gì? Đặc Điểm và Nguy Cơ)

Vì Sao Bầu Trời TP.HCM Đỏ Rực Chiều 7/10?

Vào lúc gần 18 giờ, Mặt Trời đã xuống thấp sát đường chân trời. Ánh nắng phải đi một quãng rất dài qua khí quyển, ánh sáng xanh bị tán xạ gần hết, còn ánh sáng đỏ và cam đi xuyên qua để chạm tới mắt người xem. Đó là phần việc của tán xạ Rayleigh. Nhưng để bầu trời rực rỡ như vậy, còn có những yếu tố khác cùng tham gia:

• Mây tầng trung và tầng cao: Những đám mây này được ánh nắng cuối ngày chiếu từ phía dưới, tạo nên các mảng hồng, cam và đỏ trải dài trên bầu trời.
• Hạt bụi và giọt nước: Các hạt này lớn hơn phân tử khí nên tán xạ ánh sáng theo cơ chế khác, gọi là tán xạ Mie, ít phụ thuộc vào màu sắc. Chúng làm mây sáng hơn và làm sắc trời đậm nhạt khác nhau.
• Nền mây dông tối: Những khối mây dày phía sau làm phông nền tương phản, khiến sắc đỏ nổi bật hơn hẳn.

Chúng tôi cần nói thẳng một điều. Theo những thông tin chúng tôi tìm được, chưa có số liệu công bố về nồng độ bụi hay thành phần khí quyển vào thời điểm đó, nên chưa ai có thể chỉ ra một nguyên nhân duy nhất cho sắc đỏ chiều 7/10. Có thể khẳng định rằng tán xạ Rayleigh là nền tảng, còn mức độ rực rỡ phụ thuộc vào mây và các hạt lơ lửng trong không khí.

Bầu Trời Đỏ Rực Có Báo Hiệu Dông Lốc Không?

Bản thân màu đỏ hoàn toàn không gây nguy hiểm. Đó chỉ là một hiệu ứng quang học của tự nhiên, không mang bức xạ độc hại và cũng không phải điềm gở nào. Điều đáng quan tâm nằm ở thời tiết đi kèm:

• Màu sắc: Chỉ là ánh sáng đã bị khí quyển lọc bớt sắc xanh, không ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
• Thời tiết đi cùng: Khi trời nhiều mây dày và độ ẩm cao, mưa dông kèm sấm sét và gió giật có thể ập tới rất nhanh. Chiều 7/10, mưa lớn xuất hiện ngay sau khi bầu trời đổi màu.
• Kinh nghiệm dân gian: Ông bà ta có câu "Ráng mỡ gà thì gió, ráng mỡ chó thì mưa". Đây là kinh nghiệm quan sát lâu đời để tham khảo, không phải quy tắc chính xác tuyệt đối.

Nhưng chúng tôi không muốn bạn chỉ dựa vào màu trời để đoán thời tiết. Có những chiều trời đỏ rực mà mưa không hề đến, và mưa đến sau trời đỏ chưa chắc là quan hệ nguyên nhân và kết quả. Cách an toàn nhất vẫn là theo dõi bản tin dự báo từ cơ quan khí tượng.

Nên Làm Gì Khi Trời Đổi Màu Trước Cơn Mưa Dông?

Ngắm một bầu trời đẹp là chuyện đáng trân trọng, nhưng sấm sét và gió giật không chờ ai chụp xong bức ảnh. Bạn có thể giữ an toàn bằng vài việc đơn giản:

• Tìm nơi trú an toàn: Ở trong nhà hoặc trong xe kín, tránh đứng dưới cây cao, cột điện hay những khu đất trống.
• Chụp ảnh từ chỗ an toàn: Hãy ngắm từ ban công hoặc cửa sổ, không dừng xe giữa lòng đường chỉ để chụp một khoảnh khắc.
• Hạn chế dùng thiết bị cắm điện: Khi có sấm sét, nên rút những thiết bị không cần thiết khỏi ổ cắm.
• Theo dõi bản tin dự báo: Cập nhật tình hình mưa dông từ cơ quan khí tượng để chủ động kế hoạch di chuyển.

Kết Luận

Bầu trời đỏ rực chiều 7/10 không phải điềm báo đáng sợ. Đó là ánh sáng Mặt Trời đi một chặng đường dài, bị khí quyển lọc bớt sắc xanh, rồi trao lại cho chúng ta những gam đỏ và cam. Chúng tôi nghĩ điều đẹp nhất là vẫn còn những chiều tối khiến một thành phố đông đúc chịu dừng lại để ngẩng đầu lên. Hiểu cơ chế phía sau giúp bạn bớt lo, đồng thời biết cách giữ an toàn khi mưa dông kéo đến. Lần tới khi trời đổi màu, hãy ngắm thật kỹ, rồi nhớ mang theo chiếc ô.

Nguồn tham khảo:

Cafebiz - TP.HCM: Cảnh trời đỏ rực trước cơn mưa lớn tối 7/10

Science Focus - Why are sunsets red?