Núi Lửa Ngầm Diện Tích Như Đông Nam Bộ: Pūhāhonu (Gardner Pinnacles)

Nhắc đến núi lửa lớn nhất thế giới, nhiều người nghĩ ngay đến Mauna Loa ở Hawaii. Nhưng từ năm 2020, danh hiệu về thể tích thuộc về Pūhāhonu, ngọn núi lửa gần như chìm hoàn toàn dưới Thái Bình Dương và chỉ để lộ hai mỏm đá có tên Gardner Pinnacles. Bài viết giải thích Pūhāhonu là núi lửa gì, hình thành ra sao, lớn đến mức nào so với những địa điểm ở Việt Nam và còn hoạt động hay không, dựa trên nghiên cứu khoa học và các nguồn như USGS, Đại học Hawaii.

Pūhāhonu (Gardner Pinnacles) Là Núi Lửa Gì?

Pūhāhonu là núi lửa dạng khiên lớn nhất được biết đến trên Trái Đất, nằm ở dãy Tây Bắc Hawaii, thuộc Khu bảo tồn biển quốc gia Papahānaumokuākea. Trong tiếng Hawaii, tên này có nghĩa là "con rùa trồi lên thở". Cái tên Gardner Pinnacles, do người phương Tây đặt, chỉ dùng cho hai mỏm đá nhô lên khỏi mặt nước.

• Thể tích: Khoảng 148.000 km³ (sai số ±29.000 km³), gấp đôi Mauna Loa với 74.000 km³, theo nghiên cứu của Garcia và cộng sự công bố năm 2020.
• Kích thước thân núi: Dài khoảng 275 km, rộng khoảng 90 km, cao khoảng 4.500 m tính từ điểm thấp nhất của đáy biển.
• Vị trí: Khoảng 1.000 km về phía tây bắc Honolulu, trên chuỗi núi lửa Hawaii-Emperor.
• Tuổi: Hình thành cách đây khoảng 12,5 đến 14,1 triệu năm và đã ngừng hoạt động.
• Nhiệt độ magma: Ước tính khoảng 1.703°C, nóng hơn mọi bazan Hawaii khác đã được phân tích.

Núi lửa dạng khiên (shield volcano) được xây gần như hoàn toàn từ những dòng dung nham chảy chồng lên nhau, tạo thành khối vòm thoải nhìn từ xa giống chiếc khiên của chiến binh.

(Xem thêm: Ahyi là núi lửa gì? Vì Sao Nước Biển Phía Trên Ahyi Đổi Màu?)

Pūhāhonu Hình Thành Như Thế Nào?

1. Điểm nóng Hawaii: Quần đảo Hawaii nằm trên một điểm nóng của lớp phủ Trái Đất, nơi magma nóng dâng lên xuyên qua mảng Thái Bình Dương.
2. Mảng Thái Bình Dương trôi về tây bắc: Điểm nóng đứng yên, còn mảng đá phía trên di chuyển. Mỗi núi lửa hình thành trên điểm nóng rồi bị mảng mang đi, sinh ra chuỗi Hawaii-Emperor dài khoảng 5.800 km theo số liệu của USGS.
3. Giai đoạn xây khiên: Theo USGS, hơn 95% thể tích của một núi lửa Hawaii được phun ra trong giai đoạn này, kéo dài tối đa khoảng 2 triệu năm.
4. Một đợt magma đặc biệt lớn: Garcia cho rằng điểm nóng có thể hoạt động theo từng đợt. Một đợt nhỏ tạo ra cụm núi lửa Midway, một đợt lớn hơn nhiều tạo ra Pūhāhonu.
5. Núi tự làm lún nền: Khối đá nặng đè xuống lớp vỏ bên dưới khiến toàn bộ ngọn núi lún dần, nên phần lớn thể tích nằm dưới mực nước biển.

Năm 1974, một nghiên cứu dựa trên số liệu khảo sát rất hạn chế từng nghi ngờ đây là núi lửa lớn nhất Hawaii. Các nghiên cứu sau đó kết luận Mauna Loa lớn hơn. Chuyến khảo sát bằng sonar và cảm biến trọng lực năm 2014, kết hợp phân tích mẫu đá, đã đảo ngược kết luận đó.

Gardner Pinnacles Khác Gì Pūhāhonu?

• Gardner Pinnacles: Hai mỏm đá trơ trụi, tổng diện tích đất khô khoảng 5 mẫu Anh (khoảng 2 ha), cao khoảng 170 feet (khoảng 52 m) so với mực nước biển.
• Pūhāhonu: Toàn bộ ngọn núi, gồm cả phần chìm dưới biển. Hai mỏm đá chỉ là đỉnh còn sót lại sau hàng triệu năm bị sóng biển bào mòn và lún xuống.
• Lịch sử đặt tên: Một tàu săn cá voi của Mỹ tên Maro ghi nhận hai mỏm đá lần đầu vào tháng 6/1820. Tàu Nga đổ bộ lần đầu năm 1828.
• Đề nghị dùng tên bản địa: Michael Garcia, tác giả chính của nghiên cứu, đề nghị dùng tên Pūhāhonu cho cả ngọn núi và giữ tên Gardner Pinnacles cho hai mỏm đá.

Pūhāhonu Lớn Đến Mức Nào So Với Việt Nam?

Các phép so sánh dưới đây là quy đổi từ số liệu của nghiên cứu gốc, dùng để hình dung quy mô và không phải số đo chính thức.

• Phần nổi, diện tích: Khoảng 2 ha, tương đương gần 3 sân bóng đá tiêu chuẩn (mỗi sân khoảng 0,7 ha). Chợ Bến Thành theo số liệu thường được nêu có diện tích khoảng 1,3 ha, nên phần nổi lớn hơn chừng 1,5 lần.
• Phần nổi, chiều cao: Khoảng 52 m, ngang một tòa nhà chừng 15 tầng.
• Chiều dài thân núi: 275 km, dài hơn khoảng cách đường chim bay từ TP.HCM đến Đà Lạt (ước tính khoảng 230 km).
• Chiều cao thân núi: 4.500 m tính từ đáy, cao gấp gần 1,5 lần Fansipan (3.143 m).
• Diện tích bao quanh: Hình chữ nhật 275 km × 90 km có diện tích khoảng 24.750 km², xấp xỉ vùng Đông Nam Bộ (khoảng 23.600 km²). Đây chỉ là khung bao tính nhẩm, vì chưa có nguồn nào công bố diện tích chính xác và thân núi không vuông vức như vậy.
• Thể tích: Nếu dàn đều 148.000 km³ đá lên toàn vùng Đông Nam Bộ, lớp đá dày khoảng 6 km.

Pūhāhonu Có Còn Hoạt Động Không?

Nội dung dưới đây tổng hợp từ các công trình khoa học và nguồn chính thức đến ngày 2/11/2026, chỉ để tham khảo.

• Đã ngừng hoạt động: Núi lửa này đã tắt hơn 12 triệu năm, nên không có nguy cơ phun trào.
• Điểm nóng vẫn hoạt động: Theo USGS, điểm nóng Hawaii hiện vẫn cấp magma cho Kīlauea và núi ngầm Lō'ihi, ngọn núi trẻ nhất trong chuỗi. Pūhāhonu đã bị mảng Thái Bình Dương mang đi xa khỏi nguồn magma.
• Vẫn đang lún và bị bào mòn: Khi rời khỏi điểm nóng, núi lửa Hawaii nguội đi, lún xuống và bị sóng biển bào mòn. Hai mỏm đá hiện nay là phần còn sót lại của quá trình đó.
• Số liệu còn sai số: Thể tích 148.000 km³ có sai số khoảng 20%. Ngay cả cận dưới của khoảng sai số vẫn lớn hơn Mauna Loa.

Pūhāhonu Khác Gì Mauna Loa Và Các Núi Lửa Khác?

• Mauna Loa: Cao 4.170 m trên mực nước biển, cộng thêm khoảng 9.144 m dưới đáy biển theo USGS, chiếm khoảng 51% diện tích Đảo Lớn Hawaii và vẫn là núi lửa hoạt động. Pūhāhonu lớn hơn về thể tích, nhưng Mauna Loa cao hơn.
• Kīlauea và Lō'ihi: Cùng nằm trên điểm nóng Hawaii nhưng còn trẻ, đang ở giai đoạn xây khiên hoặc còn chìm dưới biển.
• Siêu núi lửa như Yellowstone: Không so sánh trực tiếp được. Theo Garcia, siêu núi lửa nổi tiếng nhờ lượng vật chất phun ra trong một vụ nổ, không phải tổng khối lượng thân núi.
• Tính "lớn nhất": Pūhāhonu là núi lửa dạng khiên lớn nhất đã biết theo thể tích, với điều kiện số liệu khảo sát hiện có. Khảo sát đáy đại dương vẫn còn nhiều khoảng trống.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Pūhāhonu có phải núi lửa lớn nhất thế giới không? Đây là núi lửa dạng khiên lớn nhất đã biết tính theo thể tích, khoảng 148.000 km³.
• Pūhāhonu và Gardner Pinnacles khác nhau thế nào? Gardner Pinnacles là hai mỏm đá nhô lên khỏi mặt nước. Pūhāhonu là cả ngọn núi, gồm phần chìm dưới biển.
• Pūhāhonu nằm ở đâu? Khoảng 1.000 km về phía tây bắc Honolulu, thuộc Khu bảo tồn biển quốc gia Papahānaumokuākea (thành lập năm 2006).
• Pūhāhonu còn phun trào không? Không. Núi đã tắt hơn 12 triệu năm.
• Pūhāhonu có cao hơn Mauna Loa không? Không. Pūhāhonu có thể tích lớn hơn, còn Mauna Loa cao hơn.
• Có thể đến Gardner Pinnacles không? Khu vực nằm trong khu bảo tồn biển, nên việc ra vào bị hạn chế.
• Vì sao Pūhāhonu nóng hơn các núi lửa khác? Phân tích khoáng olivine cho thấy magma của nó nóng khoảng 1.703°C. Garcia cho rằng thể tích và nhiệt độ đi đôi với nhau: magma càng nóng thì lượng phun trào càng lớn.

Kết Luận

Pūhāhonu cho thấy kích thước của một ngọn núi lửa không thể đoán từ những gì nhìn thấy trên mặt nước. Hai mỏm đá rộng khoảng 2 ha là dấu vết còn lại của một khối đá dài 275 km, dày hàng nghìn mét, nặng đến mức ép lún cả lớp vỏ bên dưới. Phát hiện này cũng buộc giới địa chất xem lại quan niệm rằng điểm nóng nguội dần đều đặn, vì điểm nóng Hawaii có thể phát magma theo từng đợt lớn nhỏ khác nhau.

Nguồn tham khảo:

• Garcia và cộng sự (2020), Earth and Planetary Science Letters