Dấu Hiệu Đại Tuyệt Chủng 252 Triệu Năm Trước Đang Diễn Ra Ở Hiện Tại?

Khoảng 252 triệu năm trước, Trái Đất trải qua vụ tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử sự sống. Một nghiên cứu mới của Đại học Stanford khẳng định hai yếu tố then chốt gây ra thảm họa đó là đại dương nóng lên và thiếu oxy, đúng hai xu hướng đang diễn ra ở đại dương ngày nay. Bài viết này giải thích đại tuyệt chủng Permi-Trias là gì, nghiên cứu mới tìm ra điều gì, dự báo nhiệt độ Trái Đất đến cuối thế kỷ 21 ra sao và đâu là những khác biệt quan trọng giữa quá khứ và hiện tại.

Đại Tuyệt Chủng Permi-Trias Là Gì?

Đại tuyệt chủng Permi-Trias, còn gọi là "Great Dying" (Cái chết lớn), là vụ tuyệt chủng hàng loạt xảy ra cách đây khoảng 252 triệu năm và là vụ lớn nhất trong lịch sử Trái Đất. Theo các nguồn của Stanford, vụ này xóa sổ khoảng 96% loài sinh vật biển và 70% động vật trên cạn.

• Thời điểm: Khoảng 252 triệu năm trước, đánh dấu ranh giới giữa kỷ Permi và kỷ Trias.
• Quy mô: Khoảng 96% loài sinh vật biển và 70% động vật trên cạn biến mất. Một số tài liệu làm tròn con số sinh vật biển thành khoảng 90%.
• Nhóm bị ảnh hưởng nặng: Các loài sống đáy biển, di chuyển chậm và lọc thức ăn như tay cuộn (brachiopod) và huệ biển (crinoid), vốn thống trị đáy đại dương gần 280 triệu năm trước đó.
• Hệ quả lâu dài: Hệ sinh thái biển bị tái cấu trúc, các nhóm hiện đại như ốc và nghêu trở thành chủ đạo.

(Xem thêm: Cơ Chế Seesaw Là Gì? Vì Sao Vũ Trụ Không Trống Rỗng?)

Nghiên Cứu Mới Của Stanford Phát Hiện Điều Gì?

• Công bố: Nghiên cứu đăng ngày 6/7/2026 trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), do nhóm của giáo sư Erik Sperling dẫn dắt, tác giả chính là Jose Andres Marquez.
• Phương pháp: Nhóm thu thập các đại diện còn sống của nhóm sinh vật cổ và nhóm hiện đại để thử nghiệm phản ứng trao đổi chất trước nhiệt độ và oxy.
• Kết luận chính: Nóng lên và thiếu oxy là các nguyên nhân chủ yếu. Sperling gọi đây là "chiếc đinh cuối cùng đóng vào quan tài" cho câu hỏi nguyên nhân của vụ tuyệt chủng.
• Vai trò của axit hóa: Đại dương bị axit hóa cũng góp phần vì khiến việc hình thành vỏ khó hơn, nhưng các thí nghiệm cho thấy nóng lên và thiếu oxy mới là tác nhân chính.
• Dựa trên nghiên cứu trước: Công trình này mở rộng một nghiên cứu năm 2018 của Đại học Washington, Princeton và Stanford, vốn đã chỉ ra cơ chế nóng lên và mất oxy.

Nóng Lên Và Thiếu Oxy Giết Chết Sự Sống Biển Như Thế Nào?

1. Khí nhà kính tăng mạnh: hoạt động núi lửa quy mô lớn thải lượng khí nhà kính khổng lồ vào khí quyển.
2. Đại dương nóng lên: nhiệt độ đại dương tăng khoảng 8 đến 12°C trong hàng nghìn năm.
3. Nước ấm giữ ít oxy hơn: lượng oxy hòa tan trong nước giảm, nguồn cung oxy suy yếu.
4. Nhu cầu oxy tăng: nhiệt độ cao làm trao đổi chất của sinh vật nhanh hơn nên chúng cần nhiều oxy hơn.
5. Cung không đủ cầu: các loài kém chịu được điều kiện này, nhất là nhóm cổ sinh, bị loại bỏ trước. Theo nghiên cứu năm 2018, nóng lên dẫn đến thiếu oxy giải thích hơn một nửa mức mất đa dạng sinh vật biển.

Đại Dương Ngày Nay Có Đang Đi Theo Hướng Tương Tự?

• Ba áp lực cùng tăng: Nhóm Stanford cho biết nóng lên, mất oxy và axit hóa đều đang trở nên nghiêm trọng hơn ở đại dương hiện nay, và dự định mở rộng nghiên cứu sang các nhóm sinh vật biển khác để hiểu cách ba yếu tố này tác động lẫn nhau.
• Ước tính từ nghiên cứu năm 2018: Với kịch bản phát thải như hiện nay, mức nóng lên của tầng nước mặt vào năm 2100 sẽ đạt khoảng 20% mức nóng lên cuối kỷ Permi, và 35 đến 50% vào năm 2300.
• Cảnh báo về kịch bản xấu nhất: Các nhà nghiên cứu cảnh báo các lộ trình phát thải xấu nhất hiện nay đang hướng tới mức áp lực môi trường tương tự giai đoạn Permi-Trias.
• Hậu quả kéo dài: Giáo sư Jonathan Payne của Stanford nhận định mất oxy đại dương trong thế kỷ 21 trở đi có thể gây phản hồi bất ngờ cho hệ thống Trái Đất, và hậu quả có thể kéo dài hàng thế kỷ đến hàng nghìn năm.

Dự Báo Nhiệt Độ Trái Đất Đến Cuối Thế Kỷ 21

Lưu ý: số liệu dưới đây được tổng hợp từ báo cáo và bài báo công bố đến ngày 27/10/2026, chỉ mang tính tham khảo. Dự báo nhiệt độ phụ thuộc vào kịch bản phát thải và có thể thay đổi theo từng báo cáo.

• Báo cáo mới nhất: Báo cáo Khoảng cách phát thải 2026 (Emissions Gap Report 2026: The Point of Return) của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), công bố ngày 21/10/2026.
• Với chính sách hiện nay: Nhiệt độ có thể tăng khoảng 2,8°C so với thời tiền công nghiệp vào năm 2100 và tiếp tục tăng sau đó.
• Nếu thực hiện đủ các cam kết quốc gia: Mức tăng khoảng 2,6°C, và khoảng 2,1°C nếu thực hiện thêm các mục tiêu phát thải ròng bằng không.
• Ngưỡng 1,5°C: UNEP cho rằng cơ hội để tránh vượt 1,5°C đã mất. Ưu tiên bây giờ là giảm mức độ và thời gian vượt ngưỡng rồi đưa nhiệt độ quay về 1,5°C hoặc thấp hơn vào cuối thế kỷ.
• Về khoảng "1,5 đến 4°C": Mình không tìm thấy nguồn nào nêu đúng khoảng này. Con số 1,5°C thường được nhắc như mục tiêu, còn mức cao hơn xuất hiện trong các kịch bản phát thải cao. Khi trích dẫn, nên ghi rõ báo cáo và kịch bản.
• Mức cắt giảm còn thiếu: Các cam kết hiện nay chỉ giảm phát thải khoảng 11 đến 15% vào năm 2035, trong khi cần khoảng 45% để đưa nhiệt độ quay về dưới 1,5°C vào cuối thế kỷ.

Những Khác Biệt Quan Trọng Giữa Quá Khứ Và Hiện Tại

• Đây không phải dự báo: Nghiên cứu Stanford làm rõ nguyên nhân của một sự kiện trong quá khứ. Việc rút ra cảnh báo cho hiện tại là suy luận từ cơ chế, không phải kết luận rằng đại tuyệt chủng sắp xảy ra.
• Quy mô nóng lên khác nhau: Đại dương cuối kỷ Permi nóng thêm 8 đến 12°C. Ước tính cho năm 2100 hiện nay chỉ bằng khoảng 20% mức đó theo nghiên cứu năm 2018.
• Thời gian khác nhau: Vụ Permi diễn ra trong hàng nghìn năm. Biến đổi khí hậu hiện nay diễn ra trong vài thế kỷ, nhanh hơn nhiều theo thang địa chất.
• Rủi ro vẫn nghiêm trọng: Càng nóng thêm một phần độ và càng kéo dài thời gian vượt 1,5°C, tác động và rủi ro càng lớn, theo cảnh báo của UNEP.

Có Thể Làm Gì Để Giảm Rủi Ro?

• Cắt giảm phát thải nhanh và sâu: UNEP nêu cần giảm phát thải khoảng 18% vào năm 2030, 45% vào 2035 và 69% vào 2040 so với mức năm 2025 để giới hạn đỉnh nóng lên quanh 1,7 đến 1,8°C trước khi hạ xuống.
• Mở rộng chính sách hiệu quả: Các chính sách đã giúp giảm phát thải ở nhiều quốc gia và ngành, cần được nhân rộng và duy trì.
• Tiếp tục nghiên cứu đại dương: Theo dõi oxy, nhiệt độ và độ axit của biển giúp đánh giá sớm rủi ro đối với hệ sinh thái biển.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Đại tuyệt chủng 252 triệu năm trước xóa sổ bao nhiêu loài? Khoảng 96% loài sinh vật biển và 70% động vật trên cạn, theo các nguồn của Stanford.
• Nguyên nhân chính là gì? Theo nghiên cứu Stanford năm 2026, đại dương nóng lên và thiếu oxy là các tác nhân chủ yếu, trong đó axit hóa đóng vai trò phụ.
• Có phải một đại tuyệt chủng mới sắp xảy ra? Nghiên cứu không dự báo như vậy. Nó cho thấy cơ chế từng gây thảm họa đang có dấu hiệu tương tự ở đại dương hiện nay, nhưng quy mô và thời gian khác nhau đáng kể.
• Nhiệt độ Trái Đất sẽ tăng bao nhiêu vào cuối thế kỷ? Báo cáo UNEP 2026 nêu khoảng 2,8°C vào năm 2100 nếu giữ chính sách hiện nay. Con số thực tế phụ thuộc vào mức cắt giảm phát thải trong những năm tới.
• Vì sao nước ấm lại gây thiếu oxy cho sinh vật biển? Nước ấm chứa ít oxy hòa tan hơn, trong khi nhiệt độ cao khiến sinh vật cần nhiều oxy hơn để duy trì sự sống.
• Ngưỡng 1,5°C đã bị vượt qua chưa? UNEP cho rằng việc vượt ngưỡng là sắp xảy ra và khó tránh, và mục tiêu hiện nay là hạn chế mức độ cùng thời gian vượt rồi đưa nhiệt độ quay về dưới 1,5°C.

Kết Luận

Nghiên cứu mới của Stanford củng cố kết luận rằng đại dương nóng lên và thiếu oxy là nguyên nhân chính của vụ đại tuyệt chủng lớn nhất lịch sử. Những yếu tố này cũng đang gia tăng ở đại dương hiện nay, và các nhà khoa học coi đó là lời cảnh báo nghiêm túc. Tuy vậy, cần phân biệt rõ cảnh báo về cơ chế với dự báo về một thảm họa tương tự: quy mô nóng lên hiện nay nhỏ hơn nhiều, và kết quả vẫn phụ thuộc vào mức phát thải trong những năm tới. Với mức khoảng 2,8°C vào năm 2100 theo chính sách hiện nay, thông điệp của UNEP là cắt giảm phát thải nhanh và sâu hơn có thể làm giảm đáng kể rủi ro.

Nguồn tham khảo:

Researchers confirm cause of Earth's biggest mass extinction (Stanford News)