Katla Là Núi Lửa Gì? Vị Trí, Lịch Sử Phun Trào Và Mức Độ Nguy Hiểm Tại Iceland

Nằm ẩn mình bên dưới lớp băng dày của dải băng Mýrdalsjökull ở miền nam Iceland, núi lửa Katla là một trong những ngọn núi lửa lớn, mạnh mẽ và nổi tiếng nhất đảo quốc băng tuyết này. Mang trong mình lịch sử phun trào dữ dội cùng tiềm năng gây ra những trận lũ băng khổng lồ (jökulhlaup), Katla luôn nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của các nhà khoa học. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ Katla là núi lửa gì, cấu trúc miệng trũng dưới băng, lịch sử phun trào và những mối nguy hiểm tiềm tàng của nó.

Katla Là Núi Lửa Gì?

Katla là một tổ hợp núi lửa trung tâm dạng miệng trũng (subglacial caldera volcano) lớn, nằm ẩn dưới lớp băng của sông băng Mýrdalsjökull ở miền nam Iceland. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian và dữ liệu địa chất, đỉnh cao nhất của hệ thống đạt khoảng 1.512 m, với cấu trúc miệng trũng (caldera) hình bầu dục rộng khoảng 10 km nằm trọn dưới lớp băng dày từ 400 đến 600 mét. Tên gọi Katla trong truyền thông và văn hóa dân gian Iceland gắn liền với nhiều huyền thoại về một mụ phù thủy quyền năng.

• Vị trí: Miền nam Iceland, nằm ngay phía bắc thị trấn ven biển Vík í Mýrdal và ở phía đông của núi lửa nhỏ hơn Eyjafjallajökull.
• Cấu trúc địa chất: Miệng trũng (caldera) rộng lớn bị che phủ hoàn toàn bởi lớp băng Mýrdalsjökull, kết hợp với đới nứt gãy (fissure swarm) kéo dài.
• Đặc điểm phát thải: Là một trong những nguồn phát thải khí carbon dioxide ($CO_2$) tự nhiên lớn nhất từ núi lửa trên Trái Đất.
• Cơ quan giám sát: Văn phòng Khí tượng Iceland (IMO) theo dõi liên tục 24/7.

(Xem thêm: Yellowstone Là Siêu Núi Lửa Gì? Vị Trí, Cấu Trúc Và Mức Độ Nguy Hiểm Trong Tương Lai)

Cấu Trúc Dưới Băng Và Hiện Tượng Lũ Băng (Jökulhlaup)

Sự nguy hiểm và độc đáo của Katla xuất phát từ việc nó nằm ngay bên dưới một lớp băng khổng lồ:

• Sự tương tác giữa dung nham và băng: Khi mác-ma dâng lên bên trong miệng trũng, nhiệt độ cực lớn lập tức làm tan chảy hàng khối lượng băng khổng lồ phía trên, biến nước thành hơi nước áp suất cao và đẩy các cột tro bụi bùng nổ mạnh mẽ lên không trung.
• Lũ băng tàn khốc (Jökulhlaup): Lượng nước tan chảy khổng lồ tích tụ lại và đột ngột phá vỡ các rào cản băng, tạo ra các trận lũ lụt khổng lồ đổ xuống vùng đồng bằng ven biển. Trong các đợt phun trào lịch sử, lưu lượng đỉnh lũ của Katla từng lớn hơn cả tổng lưu lượng trung bình của các con sông lớn trên thế giới kết hợp lại.

Lịch Sử Phun Trào Và Mối Quan Hệ Với Eyjafjallajökull

Katla là một trong những ngọn núi lửa hoạt động mạnh nhất Iceland kể từ thời kỳ định cư lịch sử:

• Tần suất định kỳ: Trong lịch sử, Katla thường có các đợt phun trào lớn với Chỉ số Phun trào Núi lửa (VEI) từ 4 đến 5 theo chu kỳ khoảng 40-80 năm một lần.
• Lần phun trào lớn gần nhất: Xảy ra vào năm 1918 kéo dài trong 24 ngày, tạo ra lượng tro bụi khổng lồ và dòng lũ băng làm thay đổi đáng kể cấu trúc đường bờ biển phía nam Iceland.
• Mối liên kết ngầm: Trong quá khứ, nhiều đợt phun trào của núi lửa lân cận Eyjafjallajökull (nổi tiếng vào năm 2010) thường đi kèm hoặc châm ngòi cho một đợt phun trào của Katla trong vòng vài năm sau đó, dù điều này không lặp lại hoàn toàn ở sự kiện năm 2010.

Tình Hình Hoạt Động Gần Đây

Hiện tại, Katla đang trong trạng thái ngủ đông dài nhất lịch sử ghi nhận kể từ năm 1918:

• Hoạt động địa chấn nền cao: Khác với nhiều núi lửa khác, Katla duy trì mức độ động đất nội tại tương đối cao ngay cả trong những năm "yên tĩnh", cùng hiện tượng tan chảy băng do nhiệt lượng địa nhiệt ngầm (từng gây ra một số trận lũ nhỏ cuốn trôi cầu trên Quốc lộ 1 vào các năm 2011 và 2024).
• Hệ thống cảnh báo sớm: Do nguy cơ tiềm ẩn rất lớn, Văn phòng Khí tượng Iceland (IMO) và cơ quan bảo vệ dân sự triển khai hệ thống cảm biến hiện đại theo dõi sát sao mực nước, độ dẫn điện và tín hiệu địa chấn dưới băng.

Katla Có Nguy Hiểm Không?

Có, Katla được giới khoa học đánh giá là một trong những ngọn núi lửa nguy hiểm nhất Iceland vì:

• Lũ băng quét sạch hạ tầng (Jökulhlaup): Khối lượng nước khổng lồ bất ngờ tràn xuống có thể hủy diệt đường sá, cầu cống và khu vực canh tác ở vùng hạ lưu trong thời gian ngắn.
• Mưa tro bụi quy mô lớn: Các vụ nổ lớn (VEI 4-5) có thể phát tán tro bụi dày đặc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hàng không và đời sống dân cư xung quanh.

Kết Luận

Katla với sự kết hợp giữa quy mô khổng lồ và mức độ hoạt động ngầm liên tục biến nơi đây thành đối tượng giám sát địa chất tối quan trọng của đảo quốc này.

Nguồn tham khảo: volcano.si.edu