Lũ Bùn Lahar Là Gì? Giải Mã Dòng Chảy Tử Thần Từ Các Vụ Phun Trào Núi Lửa

Khi một ngọn núi lửa thức giấc, mắt chúng ta thường dán vào dòng dung nham đỏ rực hay những cột tro bụi che kín bầu trời. Nhưng lịch sử địa chất cho thấy kẻ cướp đi nhiều sinh mạng nhất trong không ít thảm họa núi lửa lại lặng lẽ hơn rất nhiều: lũ bùn Lahar.

Vậy lũ bùn Lahar là gì, và vì sao một dòng bùn lại có thể xóa sổ cả một thị trấn chỉ trong vài phút? Chúng tôi sẽ cùng bạn bóc tách từng yếu tố địa chất phía sau hiện tượng này, từ cơ chế hình thành, sức tàn phá cho đến những bài học đắt giá mà PISPACE muốn gửi đến bạn.

Lũ Bùn Lahar Là Gì?

Lahar là từ tiếng Indonesia dùng để chỉ dòng bùn núi lửa. Về bản chất, đây là hỗn hợp gồm nước, tro núi lửa, bùn đất và các mảnh đá vỡ, chảy rất nhanh theo những lòng sông, thung lũng bắt nguồn từ sườn núi lửa.

Chúng tôi muốn bạn hình dung thế này: một dòng sông bê tông ướt khổng lồ đang lao xuống từ sườn núi. Các nhà địa chất Mỹ cũng mô tả Lahar theo cách tương tự. Một dòng Lahar có thể loãng như nước sông đục ngầu, cũng có thể đặc quánh với phần lớn là đất đá. Dù ở dạng nào, vật chất rắn trong dòng chảy cũng chiếm ít nhất khoảng 40% khối lượng, nên nó nặng và dày đặc hơn nước thường rất nhiều.

Điều khiến nhiều người bất ngờ là Lahar không nhất thiết đi kèm một vụ phun trào. Chúng có thể hình thành trong lúc núi lửa phun, ngay sau đó, và thậm chí cả khi núi lửa đang nằm im.

(Xem thêm: Reventador Là Núi Lửa Gì? Giải Mã Sức Mạnh Dữ Dội Giữa Rừng Amazon, Ecuador)

Nguyên Nhân Hình Thành Dòng Chảy Tử Thần

Công thức chung của mọi dòng Lahar rất đơn giản: nước gặp vật liệu núi lửa tơi xốp trên một sườn dốc. Từ công thức đó, các nhà khoa học ghi nhận những cơ chế chính sau.

• Băng tuyết tan chảy do phun trào. Ở những núi lửa tầng vùng Andes, nơi đỉnh núi thường có băng tuyết bao phủ, như khu vực núi lửa Sabancaya, một vụ phun trào có thể làm lượng băng khổng lồ tan chảy trong thời gian rất ngắn. Nước đổ xuống, trộn với tro bụi và đất đá rồi hóa thành dòng bùn dữ dội.
• Mưa lớn trút xuống lớp tro mới. Sau phun trào, hàng triệu tấn tro tơi xốp phủ kín sườn đồi. Mưa bão làm lớp tro này ngậm nước, mất liên kết rồi trượt xuống thung lũng. Hiện tượng này có thể kéo dài nhiều năm, như đã xảy ra sau vụ phun trào núi lửa Pinatubo ở Philippines năm 1991.
• Hồ miệng núi lửa hoặc hồ chắn tự nhiên bị vỡ. Nước tích tụ trên đỉnh núi hay sau một con đập tự nhiên do đất đá núi lửa tạo thành có thể bất ngờ tràn ra. Khối nước khổng lồ cuốn theo đất đá trên đường đi và biến thành lũ bùn.
• Sạt lở núi lửa chuyển thành dòng chảy. Một số trận Lahar lớn nhất bắt đầu từ các vụ sạt lở sườn núi, nơi đá đã bị biến đổi và bão hòa nước. Khối sạt lở ấy dần chảy loãng ra thành dòng bùn đá.

Sức Mạnh Tàn Phá Khốc Liệt Của Dòng Bùn Đá

Nỗi sợ về Lahar nằm ở tốc độ và khối lượng vật chất mà nó mang theo. Lahar nhỏ chỉ chảy vài mét mỗi giây. Nhưng với những dòng lớn, rộng hàng trăm mét và sâu hàng chục mét, vận tốc có thể lên đến hàng chục mét mỗi giây, nhanh hơn bất cứ ai có thể chạy. Theo các nhà khoa học địa chất Mỹ, Lahar có thể đi xa từ hàng chục đến hơn 100 km tính từ nơi bắt nguồn.

Vì đặc hơn nước rất nhiều, Lahar có lực xô đẩy và sức nổi vượt xa lũ thông thường. Nó bứng rễ cây cổ thụ, cuốn trôi những tảng đá có đường kính hơn 10 mét, xé toạc cầu đường và san phẳng cả khu dân cư. Khi dòng chảy chậm lại và dừng hẳn, phần vật chất lắng xuống dần cứng lại như xi măng, chôn vùi mọi thứ bên dưới.

Một điều ít được nhắc đến là hậu quả sau đó. Cầu đường bị phá hủy khiến người dân mắc kẹt trong vùng nguy hiểm. Trong nhiều tuần đến nhiều năm sau phun trào, mưa tiếp tục cuốn lớp vật liệu núi lửa xuống và gây lũ nặng ở những nơi rất xa chân núi.

Lahar Khác Gì Lũ Quét Và Dung Nham?

Nhiều người dễ nhầm Lahar với lũ quét hoặc dung nham, nhưng ba hiện tượng này khác nhau khá rõ.

• Với lũ quét: lũ quét chủ yếu là nước kèm một lượng đất đá vừa phải. Lahar mang theo lượng vật chất rắn lớn hơn rất nhiều, nên đặc, nặng và hủy diệt mạnh hơn.
• Với dung nham: dung nham là đá nóng chảy, di chuyển tương đối chậm và thường để lại thời gian cho người dân sơ tán. Lahar thì lạnh hoặc ấm, chảy nhanh và có thể xuất hiện gần như không báo trước.
• Về thời điểm xảy ra: dung nham gắn liền với lúc núi lửa phun. Lahar có thể đến muộn hơn rất nhiều, ngay cả khi núi lửa đã yên lặng từ lâu.

Những Thảm Họa Lahar Để Lại Nỗi Đau Lớn

Nevado del Ruiz, Colombia, năm 1985. Đây là thảm họa Lahar gây xúc động nhất mà chúng tôi từng tìm hiểu. Vụ phun trào làm tan băng trên đỉnh núi, và dòng bùn đổ xuống đã vùi lấp thị trấn Armero. Hơn 23.000 người thiệt mạng, phần lớn chỉ trong khoảnh khắc ngắn ngủi. Mỗi lần xem lại những tư liệu về Armero, chúng tôi đều không khỏi xót xa, vì thảm họa này cho thấy một dòng bùn có thể quyết định số phận của cả một cộng đồng trong một đêm.

Pinatubo, Philippines, năm 1991. Vụ phun trào phủ hơn 5 km khối tro và đá lên sườn núi. Chỉ vài giờ sau, mưa lớn bắt đầu cuốn chúng xuống vùng đất thấp. Đến năm 1993, các dòng Lahar đã gây thiệt hại nặng nề hơn chính vụ phun trào. Câu chuyện này nhắc chúng ta rằng nguy hiểm không chấm dứt khi tro bụi ngừng bay.

Làm Gì Để Giảm Rủi Ro Trước Lahar?

Vì Lahar có thể ập đến với rất ít cảnh báo, phòng ngừa quan trọng hơn ứng phó. Các cộng đồng sống dưới chân núi lửa cần có bản đồ vùng nguy hiểm dọc theo các thung lũng và lòng sông, hệ thống cảm biến phát hiện dòng chảy bất thường, cùng những buổi diễn tập sơ tán thường xuyên.

Với người dân, nguyên tắc cốt lõi là rời khỏi lòng thung lũng và các lòng sông ngay khi có cảnh báo, di chuyển lên vùng đất cao hai bên thay vì chạy dọc theo dòng chảy. Với một dòng bùn có thể nhanh hơn người chạy, mỗi phút sơ tán sớm đều đáng giá.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Lũ Bùn Lahar

Lahar Có Xảy Ra Khi Núi Lửa Không Phun Trào Không?

Có. Lahar có thể hình thành trong lúc núi lửa phun, sau đó, và cả trong thời kỳ núi lửa không hoạt động, chẳng hạn khi mưa lớn làm trượt lớp tro cũ hoặc khi một hồ chắn tự nhiên bị vỡ.

Lahar Có Nguy Hiểm Hơn Dung Nham Không?

Không thể nói tuyệt đối, nhưng Lahar được xếp vào nhóm mối đe dọa lớn nhất mà núi lửa gây ra cho con người và tài sản. Lý do là tốc độ cao, quãng đường dài và khả năng xuất hiện bất ngờ.

Có Thể Chạy Thoát Khỏi Lahar Không?

Với các dòng lớn thì rất khó, vì tốc độ có thể vượt xa người chạy bộ. Cách an toàn nhất là sơ tán lên vùng đất cao ngay khi nhận cảnh báo, không chờ đến khi nhìn thấy dòng bùn.

Kết Luận

Lũ bùn Lahar cho thấy sức tàn phá của thiên nhiên không nhất thiết phải rực rỡ như dung nham. Nó lặng lẽ hơn, bất ngờ hơn và vì thế đáng sợ hơn đối với những cộng đồng sống dưới chân núi lửa. Chúng tôi tin rằng hiểu rõ Lahar là gì và hình thành ra sao chính là bước đầu tiên để giảm thiệt hại. Một bản đồ nguy hiểm chính xác, một hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả và một cộng đồng biết cách sơ tán có thể cứu được rất nhiều sinh mạng.

Nguồn tham khảo:

Major, J. J., Pierson, T. C., Vallance, J. W. (2018). Lahar, River of volcanic mud and debris. USGS Fact Sheet 2018-3024. usgs.gov

USGS Volcano Hazards Program. Lahars of Mount Pinatubo, Philippines. USGS Fact Sheet 114-97. pubs.usgs.gov