Aira Là Núi Lửa Gì? Giải Mã "Siêu Núi Lửa" Cổ Đại

Bài viết phát hành:

Cập nhật lần cuối:

Du khách nhìn vịnh Kagoshima ở phía nam đảo Kyushu, Nhật Bản, thường chỉ thấy mặt nước xanh, những chuyến phà qua lại và ngọn núi Sakurajima nhả khói phía xa. Một sự thật ít được biết đến là cả vùng vịnh ấy nằm trong lòng một cấu trúc núi lửa khổng lồ: caldera Aira.

Chúng tôi thấy Aira là một trong những nơi gợi cảm giác trái ngược rõ nhất của địa chất Nhật Bản. Bề ngoài là cảnh sắc yên bình, bên dưới là dấu tích của một vụ phun trào cổ đại cực lớn và một hệ thống magma vẫn còn hoạt động. Ngọn núi lửa Sakurajima nổi tiếng chính là "đứa con" sinh ra từ hệ thống này.

Aira Là Núi Lửa Gì?

Aira là một caldera (hay còn gọi là lòng chảo sụt lở núi lửa) rộng khoảng 17 x 23 km, nằm ở phía nam đảo Kyushu, Nhật Bản. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, caldera này hình thành cùng lúc với dòng pyroclastic Ito khổng lồ. Khi lượng lớn magma bị phun ra, mái buồng magma phía trên sụp xuống và tạo thành một lòng chảo trũng sâu. Phần lớn lòng chảo nay ngập nước biển và trở thành nửa phía bắc của vịnh Kagoshima.

  • Vị trí: Tỉnh Kagoshima, miền nam đảo Kyushu, Nhật Bản.
  • Cấu trúc địa chất: Caldera phức hợp. Trong vành đai trũng này còn có caldera nhỏ hơn là Wakamiko ở góc đông bắc, cùng nhiều nón núi lửa hình thành về sau. Nổi bật nhất là núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) Sakurajima nằm trên vành phía nam.
  • Cơ quan giám sát: Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) theo dõi và cảnh báo hoạt động núi lửa, phối hợp với các nhóm nghiên cứu như Trung tâm Nghiên cứu Núi lửa Sakurajima thuộc Đại học Kyoto.
Ảnh radar caldera Aira và đảo Sakurajima trong vịnh Kagoshima
Ảnh radar chụp caldera Aira từ tàu con thoi năm 1999, với đảo Sakurajima nằm trong vịnh do caldera tạo thành. / Nguồn ảnh: Wikipedia

(Xem thêm: Toba Là Siêu Núi Lửa Gì? Đại Thảm Họa Biến Đổi Khí Hậu)

Caldera Aira Hình Thành Như Thế Nào?

Caldera Aira được tạo ra bởi một vụ phun trào bùng nổ cực lớn. Quá trình này mở đầu bằng đợt phun bọt đá (pumice) dữ dội, sau đó là các dòng pyroclastic tràn ra mặt đất. Tổng lượng vật liệu phun ra ước tính khoảng 400 km khối, tương ứng với cấp VEI 7 trên thang đo mức độ bùng nổ núi lửa.

Về thời điểm, GVP nêu mốc khoảng 22.000 năm trước. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu hiệu chỉnh niên đại gần đây cho kết quả sớm hơn, vào khoảng 30.000 năm trước, nên mốc thời gian của vụ phun trào vẫn được tinh chỉnh theo từng nghiên cứu. Sau khi caldera hình thành, hoạt động núi lửa tiếp tục tạo ra các nón núi lửa mới bên trong và quanh vành đai. Theo GVP, Sakurajima bắt đầu được xây dựng khoảng 13.000 năm trước trên vành phía nam. Các tài liệu địa chất khác lại đưa ra mốc sớm hơn, và chúng tôi hiểu đây là chênh lệch thường gặp khi các nhóm nghiên cứu dùng phương pháp xác định niên đại khác nhau.

Đặc Điểm Hoạt Động Của Hệ Thống Aira

Hoạt động hiện nay của hệ thống Aira chủ yếu thể hiện qua Sakurajima, ngọn núi lửa nằm cách trung tâm thành phố Kagoshima khoảng 8 km qua vịnh:

  • Sakurajima hoạt động gần như liên tục: Miệng núi Minamidake của Sakurajima thường xuyên có các vụ nổ theo kiểu phun trào Vulcanian, tạo ra cột tro và đá văng. Nhật Bản xếp đây vào nhóm những núi lửa hoạt động mạnh nhất nước. Vụ phun trào lớn nhất được ghi nhận trong lịch sử diễn ra từ năm 1471 đến 1476, và vụ phun trào năm 1914 đã nối hòn đảo Sakurajima liền với bán đảo Osumi.
  • Dấu hiệu tích tụ magma: Các phép đo biến dạng mặt đất bằng GPS và trắc địa quanh Aira cho thấy nguồn gốc biến dạng là magma. Điều này phù hợp với nhận định rằng magma mới tiếp tục tích tụ bên dưới caldera, cho thấy hệ thống vẫn đang hoạt động.

Aira Có Nguy Hiểm Không?

Có, nhưng cần phân biệt rõ hai tầng nguy cơ. Rủi ro hằng ngày chủ yếu đến từ Sakurajima. Còn một vụ phun trào cỡ lớn kiểu đã tạo ra caldera là kịch bản hiếm, và hiện chưa có dấu hiệu nào cho thấy nó sắp xảy ra. Điều chúng tôi lo nhất nằm ở mật độ dân cư quanh vịnh:

  • Dân cư nằm sát núi lửa: Thành phố Kagoshima, nơi sinh sống của hơn nửa triệu người, nằm ngay bên bờ vịnh và sát vành đai caldera. Một đợt phun trào mạnh từ Sakurajima có thể buộc hàng chục nghìn người phải sơ tán.
  • Tro bụi và đá văng: Tro núi lửa thường xuyên rơi xuống thành phố, ảnh hưởng đến sức khỏe, giao thông và nông nghiệp. Các vụ nổ cũng có thể bắn đá ra khu vực quanh miệng núi.
  • Khí độc: Núi lửa thải ra lượng lớn khí sulfur dioxide (SO2), làm suy giảm chất lượng không khí trong những ngày hoạt động mạnh.
  • Dòng pyroclastic và sóng thần: Vì phần lớn caldera nằm dưới mực nước biển, về lý thuyết một vụ nổ ngầm hoặc sạt lở sườn núi lớn có thể gây sóng cục bộ, và các dòng pyroclastic có thể tràn ra mặt nước. Đây là các kịch bản được các nhà khoa học cân nhắc khi đánh giá rủi ro, chưa phải dự báo cụ thể.

Nhật Bản Giám Sát Caldera Aira Ra Sao?

Aira và Sakurajima nằm trong số những hệ thống núi lửa được theo dõi sát nhất thế giới. JMA công bố thông tin hoạt động của miệng núi Minamidake thường xuyên và phát cảnh báo khi có biến động. Song song đó, các trạm địa chấn, GPS và camera quan sát liên tục ghi nhận động thái của núi. Nhờ vậy, người dân quanh vịnh quen với việc theo dõi bản tin tro bụi mỗi ngày như thời tiết.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Caldera Aira

Aira Và Sakurajima Khác Nhau Thế Nào?

Aira là caldera rộng khoảng 17 x 23 km, còn Sakurajima là ngọn núi lửa hình thành sau đó bên trong caldera, nằm trên vành phía nam của Aira.

Aira Có Phải Siêu Núi Lửa Không?

Vụ phun trào tạo ra caldera Aira ước tính ở cấp VEI 7, nên Aira thường được xếp vào nhóm siêu núi lửa. Cần hiểu rằng hoạt động thường ngày hiện nay đến từ Sakurajima chứ không phải từ những vụ phun trào cấp siêu núi lửa.

Aira Có Đang Hoạt Động Không?

Có. GVP ghi nhận Aira vẫn đang phun trào, chủ yếu qua miệng Minamidake của Sakurajima.

Kết Luận

Caldera Aira là một siêu núi lửa ẩn sau vẻ đẹp thơ mộng của vịnh Kagoshima. Hoạt động hằng ngày của nó chủ yếu do Sakurajima đảm nhận, nhưng hệ thống magma bên dưới vẫn luôn cần được theo dõi sát sao. Chúng tôi cho rằng bài học lớn nhất từ Aira là sống cạnh núi lửa không đồng nghĩa với sống trong hoảng sợ, mà là sống cùng sự chuẩn bị và hiểu biết. Với người dân Kagoshima, điều đó đã trở thành nếp sống từ nhiều thế hệ.

Nguồn tham khảo:

(Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo)

Bài liên quan