Great Sitkin Là Núi Lửa Gì? Giải Mã "Lò Phản Ứng" Dung Nham Băng Giá Tại Alaska

Có những ngọn núi lửa gây chấn động chỉ trong vài giờ, và có những ngọn núi lửa lặng lẽ làm việc suốt nhiều năm. Núi lửa Great Sitkin thuộc nhóm thứ hai. Nằm trơ trọi giữa chuỗi đảo Aleutian lạnh giá của bang Alaska, Hoa Kỳ, ngọn núi này đã đùn dung nham chậm rãi từ tháng 7 năm 2021 đến nay, tức hơn năm năm. Chúng tôi theo dõi các bản tin của giới địa chất về nó với cảm giác vừa nể phục vừa dè chừng, bởi sự kiên trì ấy là minh chứng rõ nét cho sức sống không ngừng nghỉ của Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Great Sitkin Là Núi Lửa Gì?

Great Sitkin là một ngọn núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) đang hoạt động, chiếm phần lớn nửa phía bắc của hòn đảo cùng tên thuộc quần đảo Andreanof, trong chuỗi đảo Aleutian, Alaska, Mỹ. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian và Đài quan sát Núi lửa Alaska (AVO), ngọn núi cao khoảng 1.740 mét so với mực nước biển. Núi hình thành do sự hút chìm của mảng Thái Bình Dương bên dưới mảng Bắc Mỹ.

• Vị trí: Đảo Great Sitkin, quần đảo Aleutian, bang Alaska, Hoa Kỳ. Cộng đồng dân cư gần nhất là Adak, nằm cách núi khoảng 42 km về phía tây tây nam.
• Độ cao: 1.740 mét (5.708 feet).
• Kích thước chân núi: Hình bầu dục, rộng khoảng 8 x 11 km, trục dài chạy theo hướng đông tây.
• Cấu trúc địa chất: Gồm tàn tích của một núi lửa cổ bị mất đỉnh và một nón núi lửa trẻ hơn nằm ở sườn tây. Nón trẻ này có một caldera (lòng chảo sụt lở núi lửa) nhỏ, kích thước khoảng 0,8 x 1,2 km, nơi các vòm dung nham (Lava dome, hay còn gọi là khối vòm dung nham) lần lượt được đùn lên.
• Loại đá chính: Dung nham andesite và basalt xen kẽ các lớp tro đá.
• Cơ quan giám sát: Đài quan sát Núi lửa Alaska (AVO), chương trình hợp tác giữa Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), Viện Địa vật lý Đại học Alaska Fairbanks và Cục Khảo sát Địa chất và Địa vật lý bang Alaska.

(Xem thêm: Sao Lùn Nâu Là Gì? Khám Phá Bất Ngờ Từ SPHEREx của NASA)

Cấu Trúc Địa Chất Của Great Sitkin

Great Sitkin không phải là một ngọn núi được xây nên trong một lần. Theo mô tả của AVO, ngọn núi cổ ban đầu từng bị phá hủy một phần ở đỉnh, sau đó hoạt động dịch chuyển về phía tây và dựng nên một nón núi lửa mới. Nón này sau đó sụp xuống trong các vụ phun trào tạo caldera mà đến nay vẫn chưa xác định được niên đại. Lớp bọt đá, xỉ và mảnh đá từ vụ phun trào ấy phủ khắp hòn đảo, dày từ vài centimet đến hơn 6 mét ở một số nơi.

Điểm cao nhất của đảo thực chất là phần còn lại của vành phía đông thuộc ngọn núi cổ. Còn nơi mọi chuyện đang diễn ra lại là caldera nhỏ phía tây, nơi vòm dung nham mới nhất đã lấp gần kín miệng hố. Ở sườn tây bắc còn có năm nút dung nham nhỏ xếp thành hai hàng hướng tây bắc, như dấu vết của những lần magma từng tìm đường lên mặt đất ngoài miệng hố chính.

Lịch Sử Phun Trào Trước Năm 2021

Núi lửa này đã có các đợt phun trào được ghi nhận từ cuối thế kỷ 19. Một số mốc đáng chú ý gồm:

• Năm 1945: Một vòm dung nham rộng khoảng 400 đến 600 mét trồi lên xuyên qua lớp băng lấp đầy miệng hố.
• Tháng 2 năm 1974: Một vụ phun nổ tạo ra đám mây tro, ước tính vượt độ cao 3 km, kèm một vòm dung nham mới phá hủy một phần vòm năm 1945. Đây là đợt phun trào được xác nhận cuối cùng của núi trước giai đoạn gần đây.
• Từ năm 2016 đến năm 2017: Một chuỗi động đất nhỏ kéo dài, cùng với hơi nước bốc lên từ miệng hố, khiến AVO nâng mức cảnh báo lên Vàng vào cuối năm 2017.
• Năm 2018 và 2019: Núi liên tục có các vụ nổ hơi nước nhỏ vào tháng 6 và tháng 8 năm 2018, rồi tiếp tục vào đầu tháng 6 năm 2019. Một lớp tro mỏng từng được ghi nhận trên tuyết cách miệng hố khoảng 2 km.

Đợt Phun Trào Bắt Đầu Từ Năm 2021

Mọi thứ thay đổi vào mùa xuân năm 2021. Sau nhiều tháng nhiệt độ bề mặt tăng dần, AVO nâng mức cảnh báo lên Vàng vào ngày 12 tháng 5. Chỉ mười ba ngày sau, tối ngày 25 tháng 5, núi nổ. Vụ nổ kéo dài từ một đến hai phút, đẩy cột tro lên độ cao khoảng 4,6 km so với mực nước biển, và những người đi biển ở gần đã nhìn thấy. Những người ở cách đó 42 km còn nghe thấy một tiếng nổ rất lớn. Mã màu hàng không khi đó được nâng lên mức Đỏ, rồi hạ xuống Cam vào sáng hôm sau.

Đó cũng là vụ nổ cuối cùng cho đến nay. Từ tháng 7 năm 2021, ngọn núi chuyển sang một kiểu hoạt động hoàn toàn khác: dung nham đặc quánh trồi lên từ từ và chất đống thành vòm.

• Ngày 22 tháng 7 năm 2021: Ảnh vệ tinh cho thấy một vùng nhô lên rộng khoảng 50 mét kèm nhiệt độ bề mặt cao bất thường. AVO nâng cảnh báo lên mức Cam và Watch. Ba ngày sau, vòm dung nham đã rộng khoảng 130 mét.
• Tháng 8 năm 2021: Vòm lớn rất nhanh, từ 250 mét vào ngày 6 tháng 8 lên khoảng 700 mét vào ngày 16 tháng 8 và khoảng 1.090 mét vào cuối tháng. Ngày 5 tháng 8, các quan sát viên báo cáo có thể có hiện tượng dung nham phun nhẹ từ miệng hố, và cột hơi nước lẫn khí bốc lên độ cao khoảng 3 km.
• Tháng 9 và tháng 10 năm 2021: Vòm tràn qua vành nam và vành tây của miệng hố, chảy xuống sườn núi. Đến ngày 3 tháng 10, vòm rộng khoảng 1.200 mét theo hướng đông tây và 1.000 mét theo hướng bắc nam. Một nhánh dung nham phía tây nam tạo ra các trận lở đá nóng trượt xa khoảng 450 mét trên bãi tuyết.
• Tháng 2 năm 2022: Các dòng dung nham dài khoảng 1.050 mét ở sườn nam, 930 mét ở sườn tây và 220 mét ở sườn bắc.
• Tháng 11 năm 2022: Các thùy dung nham đã vươn hơn 600 mét về phía đông và khoảng 430 mét về phía nam, tiến chậm vào lớp băng trong miệng hố.

Chúng tôi đặc biệt ấn tượng với một chi tiết trong ghi chép của AVO. Hồi tháng 8 năm 2021, lớp dung nham mới mới chỉ phủ khoảng 4 đến 5 phần trăm diện tích miệng hố, vì phần lớn miệng hố vẫn còn đầy dung nham từ lần phun trào năm 1974. Nhìn lại, ngọn núi lúc đó mới chỉ bắt đầu.

Great Sitkin Có Còn Hoạt Động Không?

Có. Theo bản tin AVO ngày 3 tháng 11 năm 2026, dung nham nhiều khả năng vẫn đang trồi lên chậm trong miệng hố, và chỉ có hai trận động đất nhỏ được ghi nhận trong ngày. Đợt phun trào bắt đầu từ tháng 7 năm 2021 đã lấp gần kín miệng hố và tràn xuống các thung lũng bên dưới.

• Mức cảnh báo hiện tại: Mức Watch (mức thứ ba trong thang bốn bậc) và mã màu hàng không Cam (màu thứ ba trong thang bốn màu).
• Tình trạng vòm dung nham: Cuối tháng 10 năm 2026, ảnh vệ tinh cho thấy vòm tiếp tục lớn thêm một chút. Sườn nam của vòm di chuyển chậm về phía nam và thỉnh thoảng gây ra những trận đá lăn nhỏ. Thùy dung nham phía đông nam không tiến thêm nhưng dung nham vẫn chảy vào đó.
• Hoạt động địa chấn: Ở mức thấp, chủ yếu là các trận động đất nhỏ và tín hiệu đá lăn do dòng dung nham phát triển.
• Nổ tro: Không có vụ nổ nào kể từ tháng 5 năm 2021.

Vì thời tiết ở Aleutian thường nhiều mây, các bản tin của AVO hay dùng cụm từ "nhiều khả năng vẫn đang tiếp diễn" khi vệ tinh và camera không nhìn thấy đỉnh núi. Bạn nên theo dõi trang của AVO để có thông tin mới nhất.

Great Sitkin Có Nguy Hiểm Không?

Có, dù ngọn núi nằm ở vùng đảo rất hẻo lánh và không đe dọa trực tiếp các đô thị lớn. Rủi ro của Great Sitkin chủ yếu nằm ở ba mặt sau:

• Mối đe dọa với hàng không: Chuỗi đảo Aleutian nằm dưới các tuyến bay xuyên Bắc Thái Bình Dương, nối Bắc Mỹ với châu Á. Vụ nổ năm 2021 chỉ kéo dài vài phút nhưng đã đẩy tro lên độ cao hơn 4 km, và tro núi lửa có thể làm hỏng động cơ máy bay. Đó là lý do mã màu hàng không luôn được cập nhật sát sao.
• Ảnh hưởng đến cộng đồng địa phương: Adak là cộng đồng gần nhất, cách núi khoảng 42 km. Nếu có một vụ nổ lớn khi gió thổi về phía đó, tro bụi có thể rơi xuống, ảnh hưởng đến nguồn nước, tầm nhìn và hô hấp. AVO chạy mô hình dự báo tro rơi hai lần mỗi ngày trên một kịch bản phun trào giả định để chuẩn bị cho tình huống này.
• Vòm dung nham sụp đổ: Hiện nay, vòm chủ yếu chỉ gây đá lăn nhỏ. Nhưng một vòm dung nham đang phát triển trên sườn dốc có thể sụp từng phần, tạo ra các trận lở đá nóng, thậm chí là dòng khí và đá nóng (pyroclastic flows) tràn xuống sườn núi, như những trận lở đá nóng đã được ghi nhận vào năm 2021.
• Phun nổ hơi nước và thủy nhiệt: Khi magma nóng gặp băng tuyết hoặc nước ngầm trong miệng hố, núi có thể gây ra phun nổ thủy nhiệt (Phreatic eruption hay Hydrothermal explosion) bất ngờ, như các vụ nổ hơi nước nhỏ năm 2018 và 2019.

Kết Luận

Great Sitkin cho thấy một ngọn núi lửa không cần những vụ nổ kinh thiên động địa để trở thành đối tượng nghiên cứu quan trọng. Hơn năm năm đùn dung nham chậm rãi, nó đã lấp gần kín miệng hố và tràn xuống các thung lũng, mang đến cho các nhà địa chất một dữ liệu quý về cách một vòm dung nham lớn lên theo thời gian. Do nằm dưới tuyến bay huyết mạch, sự an toàn của khu vực phụ thuộc vào hệ thống giám sát liên tục của AVO. Chúng tôi sẽ tiếp tục theo dõi các bản tin để cập nhật cho bạn đọc.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Viện Smithsonian: hồ sơ núi lửa Great Sitkin
• Alaska Volcano Observatory: trang thông tin núi lửa Great Sitkin