Anak Krakatau Là Núi Lửa Gì? Đứa Con Của Thần Chết

Giữa eo biển Sunda, nơi ngăn cách hai hòn đảo lớn Java và Sumatra của Indonesia, có một hòn đảo núi lửa nhỏ mà chúng tôi không thể thôi theo dõi mỗi khi nhắc đến những thảm họa địa chất của thế kỷ này. Đó là núi lửa Anak Krakatau, cái tên có nghĩa là "Đứa con của Krakatoa". Ngọn núi này là một trong những núi lửa trẻ nhất thế giới nhưng cũng thuộc nhóm hoạt động mạnh nhất. Nó sinh ra từ chính nơi từng xảy ra một thảm họa núi lửa kinh hoàng bậc nhất lịch sử, và đến hôm nay vẫn lặng lẽ lớn lên, kéo theo những rủi ro rất khó đoán trước.

Anak Krakatau Là Núi Lửa Gì?

Anak Krakatau là một ngọn núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) trẻ đang hoạt động, mọc lên từ phần tâm của caldera (hay còn gọi là lòng chảo sụt lở núi lửa) ngầm dưới biển, được tạo ra sau vụ siêu phun trào của núi lửa Krakatoa vào năm 1883. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, ngọn núi bắt đầu hoạt động dưới đáy biển từ năm 1927 và nhô lên khỏi mặt nước vào khoảng năm 1930. Từ đó đến nay, nhờ nguồn mác-ma dồi dào từ đới hút chìm rãnh Sunda, đảo núi lửa này liên tục được bồi đắp qua nhiều thập kỷ.

• Vị trí: Eo biển Sunda, giữa đảo Java và Sumatra, thuộc phạm vi tỉnh Lampung, Indonesia.
• Cấu trúc địa chất: Núi lửa dạng tầng phát triển lồng bên trong một miệng trũng khổng lồ nằm ngầm dưới nước.
• Tốc độ phát triển: Trước vụ sạt lở năm 2018, ngọn núi cao thêm trung bình khoảng 5 mét mỗi năm.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Giảm nhẹ Nguy cơ Núi lửa và Địa chất Indonesia (PVMBG).

(Xem thêm: Vì Sao Bạc Tồn Tại Trên Trái Đất?)

Nguồn Gốc Từ Vụ Nổ Krakatoa Năm 1883

Để hiểu Anak Krakatau, chúng ta phải quay lại tháng 8 năm 1883. Khi đó, núi lửa Krakatoa gây ra một chuỗi vụ nổ dữ dội, trong đó vụ nổ lớn nhất vào ngày 27/8 được ghi nhận là một trong những tiếng nổ mạnh nhất lịch sử hiện đại. Âm thanh của nó nghe được ở nơi cách xa khoảng 4.800 km. Những cơn sóng thần sinh ra sau đó tràn vào các vùng ven biển quanh eo biển Sunda và cướp đi sinh mạng của hơn 36.000 người.

Phần lớn hòn đảo Krakatoa sụp xuống, để lại một caldera chìm sâu dưới mặt biển. Gần nửa thế kỷ sau, từ chính vùng đáy biển ấy, một ngọn núi mới bắt đầu trồi lên. Khi đọc lại tư liệu về giai đoạn này, chúng tôi có cảm giác như Trái Đất đang tự vá lại vết thương của mình bằng chính thứ vật chất đã gây ra thảm họa năm xưa. Cái tên "Đứa con của Krakatoa" vì thế rất đúng với bản chất của ngọn núi.

Đặc Điểm Phun Trào Đa Dạng

Do nằm ở vị trí bán ngập nước và mác-ma được cung cấp gần như liên tục, Anak Krakatau thể hiện nhiều hình thái phun trào khác nhau, thay đổi theo từng giai đoạn:

• Kết hợp nhiều kiểu nổ: Trong điều kiện thông thường, núi lửa thường xuyên có kiểu phun trào Strombolian với những tia dung nham rực sáng vào ban đêm. Có những lúc nó chuyển sang các đợt nổ tro bụi cao hàng kilômét, mang đặc trưng của kiểu phun trào Vulcanian.
• Tương tác giữa nước và mác-ma: Khi nước biển tràn vào miệng hố hoặc tiếp xúc với dòng dung nham nóng đỏ, núi lửa tạo ra kiểu phun trào Surtseyan khốc liệt. Lúc này những cột hơi nước đen kịt, tro bụi và các mảnh vỡ bị xé tung lên khỏi mặt biển.

Chính sự thay đổi liên tục này khiến việc dự báo hoạt động của Anak Krakatau trở nên khó hơn nhiều so với một núi lửa trên đất liền. Cùng một ngọn núi có thể yên ắng suốt nhiều tuần, rồi bất ngờ chuyển sang một giai đoạn nổ mạnh.

Thảm Họa Sóng Thần Eo Biển Sunda Năm 2018

Vào tối ngày 22/12/2018, một đợt phun trào mạnh kết hợp với sườn núi dốc và thiếu ổn định đã khiến phần lớn sườn tây nam của Anak Krakatau đổ sụp xuống biển. Khối vật liệu khổng lồ trượt vào nước đã đẩy một lượng nước lớn dịch chuyển, tạo thành sóng thần đánh vào các vùng ven biển của Java và Sumatra.

Điều khiến chúng tôi day dứt nhất là sóng thần này ập đến gần như không có cảnh báo. Không có trận động đất lớn nào xảy ra trước đó để làm tín hiệu, nên người dân ven biển hầu như không kịp chuẩn bị. Hơn 400 người đã thiệt mạng, hàng chục nghìn người bị thương hoặc mất nhà cửa. Nhiều người trong số họ đang tham dự một buổi biểu diễn âm nhạc ngay sát bờ biển khi con sóng ập vào.

Núi Lửa Anak Krakatau Có Nguy Hiểm Không?

Có, Anak Krakatau rất nguy hiểm, nhưng mối đe dọa lớn nhất không nằm ở tro bụi hay dung nham mà ở nguy cơ sạt lở sườn núi gây sóng thần, như thảm họa năm 2018 đã cho thấy rõ.

• Sạt lở ngầm gây sóng thần: Núi lửa nằm giữa biển nên chỉ cần một phần sườn núi sụp xuống nước là đủ tạo ra sóng thần, kể cả khi không có động đất đi kèm. Đây là kiểu nguy cơ mà các hệ thống cảnh báo truyền thống rất khó phát hiện.
• Tái thiết cấu trúc rất nhanh: Sau vụ sạt lở năm 2018, chiều cao núi giảm khoảng hai phần ba, từ 338 m xuống còn khoảng 110 m. Nhưng các dòng dung nham mới liên tục xây lại hình nón. Sự phát triển nhanh và thiếu cân đối này tiếp tục duy trì nguy cơ sạt lở trong tương lai.
• Ảnh hưởng đến hàng hải: Eo biển Sunda là tuyến đường biển nhộn nhịp. Tro bụi, đá nổi và các đợt nổ bất ngờ đều gây rủi ro cho tàu thuyền qua lại.

Việc Giám Sát Anak Krakatau Hiện Nay

Sau năm 2018, PVMBG cùng các cơ quan khoa học của Indonesia đã tăng cường theo dõi ngọn núi bằng trạm địa chấn, ảnh vệ tinh và các đợt quan sát trực tiếp. Quanh đảo núi lửa có vùng cấm tiếp cận, và mức cảnh báo được cập nhật theo diễn biến hoạt động. Nhưng với một ngọn núi mọc giữa biển, việc phát hiện sớm dấu hiệu mất ổn định của sườn núi vẫn là bài toán chưa có lời giải hoàn chỉnh. Vì vậy các nhà khoa học vẫn xem Anak Krakatau là đối tượng cần quan sát lâu dài.

Kết Luận

Núi lửa Anak Krakatau là biểu tượng của sự tái sinh không ngừng của Trái Đất, đồng thời là lời nhắc rằng sự tái sinh ấy luôn đi kèm rủi ro. Với chúng tôi, câu chuyện của ngọn núi này không chỉ là kiến thức địa chất mà còn là bài học về việc phải luôn tôn trọng và theo dõi sát những ngọn núi lửa nằm giữa biển. Hoạt động liên tục cùng nguy cơ sạt lở gây sóng thần khiến nơi đây trở thành một trong những điểm cần cảnh giác và giám sát chặt chẽ nhất ở Đông Nam Á.

Nguồn tham khảo:

Smithsonian Institution, Global Volcanism Program: Krakatau

Encyclopaedia Britannica: Krakatoa