Kirishimayama Là Núi Lửa Gì? Cụm Núi Lửa 20 Đỉnh Năng Động Nhất Phía Nam Nhật Bản

Quần thể núi lửa Kirishimayama (Kirishima) hoàn toàn không phải một ngọn núi đơn lẻ như Phú Sĩ, mà là một tập hợp địa chất phức tạp gồm khoảng 20 núi lửa nằm vắt ngang giữa hai tỉnh Miyazaki và Kagoshima, trên đảo Kyushu của Nhật Bản. Nổi bật nhất trong số đó là Shinmoedake - ngọn núi vừa có những chu kỳ thức giấc dữ dội vào năm 2025 sau bảy năm yên lặng. Qua quá trình phân tích số liệu địa chấn từ Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, chúng tôi sẽ giải mã toàn cảnh về nguồn gốc địa chất, lịch sử phun trào và tình trạng quan trắc mới nhất của toàn bộ quần thể này.

Kirishimayama Là Núi Lửa Gì?

Nói gọn lại, Kirishimayama (tiếng Nhật: 霧島山, thường được gọi tắt là Kirishima) là một quần thể núi lửa đang hoạt động mạnh mẽ ngự trị ở miền nam Nhật Bản. Các chuyên gia địa chất định nghĩa nó là một tổ hợp đa dạng gồm nhiều Núi lửa dạng tầng (Stratovolcano), nón tro xỉ (cinder cones), hồ miệng núi lửa (maars) và cả các cấu trúc núi lửa dạng khiên nằm khuất bên dưới. Tùy thuộc vào phương pháp đếm của các đài quan sát, cụm này sở hữu từ 18 đến hơn 20 miệng hố phát thải.

Theo cơ sở dữ liệu từ Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian, Kirishimayama được sinh ra từ đới hút chìm kiến tạo, nơi mảng biển Philippine chui xuống dưới mảng Á - Âu. Nguồn mác-ma cung cấp chủ yếu là đá andesite và basalt-andesite, đẩy đỉnh cao nhất (Karakunidake) lên mức 1.700 mét so với mực nước biển. Xét về mặt văn hóa, cái tên "Kirishima" mang đậm tính thi ca: chữ Hán 霧 (Vụ) nghĩa là sương mù, 島 (Đảo) nghĩa là hòn đảo; vẽ lên khung cảnh những đỉnh núi nhô lên như các hòn đảo chìm giữa biển mây mù.

(Xem thêm: Kuchinoerabu-jima Là Núi Lửa Gì? Phức Hợp Dạng Tầng Hoạt Động Dữ Dội Tại Tỉnh Kagoshima, Nhật Bản)

Kirishimayama Nằm Ở Đâu?

Về mặt địa lý, quần thể này trải dài ở phía bắc vịnh Kagoshima, trên hòn đảo phía nam Kyushu. Nó tạo thành một khối núi vắt ngang ranh giới hành chính giữa hai tỉnh Miyazaki và Kagoshima. Toàn bộ cụm núi lửa bao phủ một vùng diện tích hình bầu dục chạy dài theo trục tây bắc - đông nam, kích thước khoảng 20 x 30 km. Các thị trấn định cư gần đó như Kirishima (tỉnh Kagoshima), Kobayashi và Takaharu (tỉnh Miyazaki) thường xuyên trở thành nơi hứng chịu các trận mưa tro bụi mỗi khi có một miệng núi lửa thức giấc.

Sự Hình Thành "Gia Đình" Núi Lửa Khổng Lồ

Tại sao Kirishimayama lại là một "đại gia đình" chứ không phải một chóp núi đơn độc? Nguyên nhân phía sau nằm ở lịch sử kiến tạo kéo dài hàng trăm ngàn năm. Khoảng 300.000 năm trước, một sự kiện siêu phun trào đã làm sụp lún bề mặt, hình thành lòng chảo caldera Kakuto khổng lồ. Sau một thời gian dài kiến tạo âm ỉ, đến khoảng 60.000 - 70.000 năm trước, mác-ma lại tiếp tục tìm đường trồi lên theo các khe nứt mới, xây dựng nên nền móng của các núi lửa dạng tầng hiện đại.

Từ đó, "gia đình" này liên tục nạp thêm các thành viên mới dọc theo đới đứt gãy. Khoảng 7.000 năm trước, nón núi lửa Old-Takachiho trồi lên ở phía đông nam. Còn miệng nổ Ohachi - thành viên "ít tuổi" nhất trong cụm chính - chỉ mới thành hình cách đây chừng 1.000 năm trên sườn tây của đỉnh Takachihonomine. Bất chấp tuổi đời trẻ, Ohachi luôn chứng tỏ uy lực khi trở thành một trong những lỗ thông hơi bộc phát năng lượng dữ dội nhất của toàn bộ quần thể.

Các Miệng Núi Lửa Nổi Bật Nhất Của Kirishimayama

Shinmoedake: "Ngôi Sao" Hay Nổi Giận

Đạt độ cao 1.420 m và nằm ở sườn đông bắc, Shinmoedake chính là tâm điểm quan trắc của báo giới trong những thập kỷ gần đây. Về mặt đại chúng, nơi này từng được chọn làm bối cảnh sào huyệt của phe phản diện trong bộ phim James Bond năm 1967 (You Only Live Twice), nên thường được truyền thông quốc tế gọi vui là "núi lửa James Bond". Nhưng xét về bản chất địa chất, nó là một lò hơi cực kỳ khó lường, liên tục bùng nổ khốc liệt vào các năm 2011, 2017, 2018 và mới nhất là năm 2025.

Ohachi: Lò Lửa Trăm Năm Của Kyushu

Ohachi là một miệng nổ đặc biệt nguy hiểm bởi buồng mác-ma của nó nằm rất nông, chỉ cách mặt đất khoảng 4 đến 6 km. Trong các tập hồ sơ địa chấn lịch sử, cùng với Shinmoedake, Ohachi chia sẻ danh hiệu là hai miệng núi lửa chịu trách nhiệm cho phần lớn các đợt phun nổ mang tính tàn phá của Kirishima.

Karakunidake Và Khu Vực Ioyama

Karakunidake (đỉnh cao nhất quần thể) sở hữu vô số lỗ phun khí lưu huỳnh nồng nặc ở sườn phía bắc. Gần đó là khu vực Ebino-kogen Ioyama, nơi từng phát nổ một vụ phun trào thủy nhiệt (phreatic) nông vào tháng 4 năm 2018, một điểm cần quan tâm nhắc nhở rằng rủi ro tại Kirishima có thể bộc phát ở nhiều tọa độ khác nhau cùng lúc.

Lịch Sử Phun Trào Khốc Liệt Của Quần Thể Kirishimayama

Các tài liệu cổ từ năm 742 đến nay ghi nhận cụm núi này đã có hơn 60 đợt phun nổ, tập trung chủ yếu ở Ohachi và Shinmoedake. Những sự kiện tạo ra thay đổi lớn bao gồm:

• Năm 788: Một trong những vụ phun trào kiến tạo hình dáng ban đầu của miệng Ohachi.
• Năm 1235: Ohachi bùng nổ theo kiểu subplinian, tạo ra lớp tro bụi và đá bọt dày đặc nhất từng được ghi chép (khối lượng lên tới 0,3 km³).
• Năm 1716 - 1717: Đợt đại phun trào của Shinmoedake, rải lớp đá bọt Kyoho nổi tiếng khắp vùng.
• Tháng 1 năm 2011: Shinmoedake thức giấc với sức mạnh lớn nhất kể từ năm 1959. Một vòm dung nham (Lava dome) mới nhanh chóng hình thành bên trong miệng hố, buộc hàng trăm hộ dân phải sơ tán khẩn cấp.
• Năm 2017 - 2018: Các đợt phun nổ mang kiểu phun trào Vulcanian liên tiếp (cấp độ VEI 3), phủ bụi mịn lên các thị trấn chân núi.

Diễn Biến Của Shinmoedake Trong Năm 2025

Năm 2025 đánh dấu chu kỳ hoạt động mãnh liệt tiếp theo của Shinmoedake. Các dấu hiệu tiền khởi đã xuất hiện từ cuối năm 2024 khi tần suất động đất núi lửa nông tăng vọt, kèm theo hiện tượng phình biến dạng của bề mặt (inflation). Ngày 12/12/2024, JMA nâng Cấp độ cảnh báo lên mức 2, và tiến thẳng lên mức 3 (cấm tiếp cận bán kính 2 km) vào ngày 30/3/2025 trước nguy cơ đá văng bất ngờ.

Sau một nhịp nghỉ ngắn, chiều ngày 22/6/2025, Shinmoedake chính thức phát nổ, bắn cột tro bụi khởi điểm cao 500 m. Nồng độ khí sulfur dioxide (SO₂) lập tức tăng vọt. Suốt mùa hè năm đó, núi lửa liên tục nổ đứt quãng: ngày 3/7 đẩy cột tro lên 6,7 km, ngày 10/8 đạt 3 km, và đỉnh điểm là rạng sáng 28/8 cột tro đâm thẳng lên độ cao 5,5 km.

Tại các thị trấn hạ lưu, lượng tro mịn rơi xuống như mưa phấn, làm suy giảm tầm nhìn nghiêm trọng, buộc đóng cửa các tuyến đường leo núi và khiến các khu du lịch sinh thái hoàn toàn tê liệt. Nhiều chủ nhà nghỉ địa phương phản ánh rằng hạt tro đợt này sắc nhọn và mịn hơn hẳn các lần trước, gây khó khăn gấp đôi cho công tác vệ sinh và lọc khí.

Tình Trạng Hoạt Động Hiện Tại Của Kirishimayama

Cập nhật mới nhất, ngọn núi vẫn đang trong tình trạng hoạt động và bị quan trắc gắt gao. Đợt phun nổ gần nhất diễn ra vào ngày 8/9/2025. Đến ngày 17/10/2025, JMA đã hạ mức cảnh báo xuống Cấp 2 (hạn chế quanh miệng núi lửa) khi áp suất giảm dần, và mức này vẫn được duy trì cho đến nay.

Bản tin quan trắc gần nhất vào ngày 30/10/2026 xác nhận Shinmoedake hiện chỉ duy trì trạng thái xả khói trắng yếu ớt (bốc cao tối đa 500 m). Tần suất động đất núi lửa đã suy giảm, và biến dạng phình bề mặt cũng ngừng lại từ giữa năm 2025. Nhưng lượng khí lưu huỳnh đioxit thoát ra vẫn duy trì ở ngưỡng vài trăm tấn/ngày. JMA cảnh báo buồng mác-ma vẫn đang duy trì năng lượng cao, do đó lệnh giới nghiêm bán kính 2 km đối với đá văng và 1 km đối với dòng chảy phún xuất nhiệt (pyroclastic flow) vẫn giữ nguyên hiệu lực.

Hệ Thống Cảnh Báo Phun Trào Của JMA

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản áp dụng thang đo 5 bậc để điều hướng an toàn dân sự:

• Mức 1: Xác nhận trạng thái núi lửa đang hoạt động (Bình thường).
• Mức 2: Hạn chế và cấm vào khu vực quanh miệng núi lửa hẹp.
• Mức 3: Cấm leo núi và giới nghiêm trên diện rộng.
• Mức 4: Lệnh chuẩn bị sơ tán cho các khu dân cư gần nhất.
• Mức 5: Bắt buộc sơ tán toàn bộ khỏi khu vực nguy hiểm.

Tại quần thể Kirishimayama, mỗi miệng núi lửa sẽ được đánh giá độc lập. Theo chính quyền tỉnh Miyazaki công bố, trong khi "ngôi sao" Shinmoedake bị áp Cấp 2, các khu vực miệng nổ khác như Ioyama, Ohachi và Ohata-ike đều ở Cấp 1 ở thời điểm hiện tại.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Quần Thể Kirishimayama

Kirishimayama Là Núi Lửa Gì?

Đây là một quần thể phức hợp gồm khoảng 20 núi lửa đang hoạt động (núi lửa dạng tầng, nón tro, hồ sụt) ở đảo Kyushu, Nhật Bản. Nổi bật nhất là hai miệng nổ Shinmoedake và Ohachi.

Kirishimayama Nằm Ở Đâu?

Quần thể ngự trị tại phía bắc vịnh Kagoshima, là đường biên giới tự nhiên vắt ngang giữa hai tỉnh Miyazaki và Kagoshima, miền nam Nhật Bản.

Shinmoedake Có Liên Quan Gì Đến Kirishimayama?

Shinmoedake (cao 1.420 m) chính là một trong những miệng núi lửa thành phần thuộc quần thể Kirishimayama, và là lỗ thông hơi phát nổ thường xuyên nhất trong hai thập kỷ qua.

Mức Cảnh Báo Hiện Tại Của Kirishimayama Là Bao Nhiêu?

Dựa trên bản tin ngày 30/10/2026, miệng hố Shinmoedake đang chịu lệnh giới nghiêm Cấp 2 (hạn chế bán kính 2 km quanh miệng núi lửa). Các miệng hố khác ở Cấp 1.

Kirishimayama Có Thể Phun Trào Lớn Trở Lại Không?

Theo JMA, núi lửa này có buồng mác-ma rất bất ổn. Lịch sử đã chứng minh nó có thể phun trào dữ dội trở lại bất cứ lúc nào, đòi hỏi hệ thống quan trắc địa chấn và khí gas phải hoạt động 24/7.

Kết Luận

Quần thể núi lửa Kirishimayama là minh chứng rõ nét cho thấy một khu vực du lịch sinh thái tuyệt đẹp vẫn có thể là một "quả bom nổ chậm" về địa chất. Lịch sử phun nổ từ thế kỷ thứ 8 đến chuỗi hoạt động dữ dội của đỉnh Shinmoedake năm 2025 là lời nhắc nhở rằng nguồn mác-ma bên dưới đảo Kyushu chưa bao giờ ngủ yên. Việc tuân thủ tuyệt đối các bản tin cảnh báo từ JMA là quy tắc sống còn đối với bất kỳ du khách nào muốn thám hiểm kỳ quan địa chất này.

Nguồn tham khảo:

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) - Cổng thông tin cảnh báo và quan trắc núi lửa Nhật Bản