Manam Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Tại Papua New Guinea
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Giữa biển Bismarck, cách bờ bắc đất liền Papua New Guinea khoảng 13 km, có một hòn đảo tròn rộng chừng 10 km mà người dân sống trên đó chưa bao giờ được yên ổn trọn vẹn. Đó là núi lửa Manam, một núi lửa tầng đảo thuộc tỉnh Madang và là một trong những ngọn núi lửa hoạt động thường xuyên nhất vùng Tây Thái Bình Dương. Chúng tôi viết bài này sau khi đọc lại các bản ghi chép của Chương trình Núi lửa Toàn cầu thuộc Viện Smithsonian. Điều đọng lại trong chúng tôi không chỉ là những con số về độ cao cột tro, mà còn là hình ảnh hàng nghìn người phải rời nhà hết lần này đến lần khác vì một ngọn núi mà họ vẫn gọi là quê hương.
Manam Là Núi Lửa Gì?
Núi lửa Manam là một núi lửa tầng cao khoảng 1.807 mét so với mực nước biển. Toàn bộ hòn đảo chính là thân núi lửa, với hai miệng hố hoạt động ở đỉnh gọi là miệng Chính và miệng Nam. Theo NASA, miệng Nam từ trước đến nay thường hoạt động nhiều hơn.
Các ghi chép về những đợt phun nhẹ đến vừa tại Manam bắt đầu từ năm 1616. Cơ sở dữ liệu của Smithsonian hiện xác nhận ít nhất 41 giai đoạn phun trào trong khoảng 10.000 năm qua. Đợt phun trào hiện tại bắt đầu từ tháng 6 năm 2014, và các bản tin đầu năm 2026 vẫn ghi nhận hoạt động tro bụi tại đây. Nói cách khác, Manam chưa bao giờ thật sự nghỉ ngơi.
(Xem thêm: Titan Ridge Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Phun Trào Đáy Biển)
Cấu Trúc Địa Chất Và Đặc Điểm Phun Trào
Để hiểu vì sao Manam nguy hiểm, cần nhìn vào hình dạng và thành phần của chính ngọn núi này.
- Hình nón dốc cùng bốn thung lũng tỏa ra từ đỉnh. Sườn núi bị xẻ bởi bốn thung lũng lớn chạy thẳng xuống biển. Các thung lũng này là đường dẫn tự nhiên cho dòng mây nhiệt và dung nham. Đài quan sát Núi lửa Rabaul thường xuyên nhắc người dân tránh xa các thung lũng này, nhất là hai thung lũng phía Đông Nam và Tây Nam, nơi hứng phần lớn vật chất từ miệng Nam.
- Magma basalt andesite. Thành phần này tạo nên các lớp dung nham và vật liệu vụn chồng lên nhau, hình thành thân núi dốc đặc trưng của một núi lửa tầng.
- Phun trào kiểu Strombolian, đôi khi mạnh lên thành sub-Plinian. Hoạt động thường gặp là những đợt Strombolian với các mảnh dung nham nóng sáng bị bắn lên từ miệng núi, kèm tiếng gầm và tiếng nổ nghe được cả từ đất liền. Có những lúc hoạt động tăng đột ngột và đẩy cột tro lên hơn 15 km.
Lịch Sử Hoạt Động Và Những Đợt Bùng Nổ Đáng Nhớ
Mỗi đợt phun trào lớn của Manam đều để lại những dấu mốc mà người dân trên đảo nhớ rất lâu.
- Giai đoạn 2004 và 2005. Đợt phun trào bắt đầu ngày 24 tháng 10 năm 2004 với cột tro khoảng 15 km và dòng mây nhiệt đổ xuống thung lũng phía Đông Nam. Đến cuối tháng 11, cột tro đạt khoảng 18 km, nguồn nước uống bị nhiễm tro và khoảng 9.600 cư dân bắt đầu được sơ tán sang đất liền. Ngày 27 tháng 1 năm 2005, một vụ phun còn mạnh hơn xảy ra. Cột tro ước tính cao 21 đến 24 km, trạm quan trắc tại làng Warisi bị phá hủy, một người thiệt mạng và khoảng 14 người bị thương.
- Tháng 12 năm 2018 và năm 2019. Ngày 8 tháng 12 năm 2018, cột tro lên tới khoảng 15 km, tro dày đến mức người dân kể rằng mặt trời bị che khuất. Ngày 28 tháng 6 năm 2019, một vụ phun lớn khác tạo cột tro khoảng 15 km, dòng mây nhiệt đổ xuống sườn Tây và Đông Bắc, và khoảng 3.775 người phải rời nhà.
- Năm 2021 và 2022. Ngày 20 tháng 10 năm 2021, một vụ nổ lớn tại miệng Nam đẩy tro lên khoảng 15 km và sau đó gây ra dòng đổ vật liệu xuống thung lũng Tây Nam. Ngày 8 tháng 3 năm 2022, cột tro lại đạt khoảng 15 km, mức báo động được nâng lên Giai đoạn 3. May mắn là các đội khảo sát không ghi nhận thương vong, dù cây trồng và hoa màu bị phủ tro.
Hiểm Họa Đối Với Người Dân Và Hàng Không
Cụ thể, Manam gây ra ba nhóm rủi ro chính. Mỗi nhóm đều đã từng xảy ra thật, không phải kịch bản trên giấy.
- Dòng mây nhiệt và dung nham. Vật liệu nóng đổ theo các thung lũng xuống sát biển. Có những lần dòng chảy dừng lại cách bờ vài trăm mét, nhưng cũng có lần chúng chôn vùi nhà cửa trong làng.
- Tro bụi, nước uống và lương thực. Tro phủ lên vườn cây, làm hỏng hoa màu và nhiễm vào nguồn nước. Với một cộng đồng sống nhờ vườn và biển, mất mùa đồng nghĩa với mất kế sinh nhai. Ngoài ra, tro dày có thể làm sập mái nhà, và một vụ lở tro bùn từng được ghi nhận làm bốn người thiệt mạng ở phía bắc đảo.
- Nguy cơ cho hàng không. Cột tro cao hơn 15 km nằm đúng tầng bay của máy bay thương mại. Sau vụ phun tháng 6 năm 2019, hãng Air Niugini phải dừng cho máy bay nghỉ đêm tại Madang và chuyển hướng các chuyến bay trong hai ngày.
Cách Các Nhà Khoa Học Theo Dõi Núi Lửa Manam
Đài quan sát Núi lửa Rabaul (RVO) là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc giám sát Manam. Trung tâm Cảnh báo Tro bụi Núi lửa Darwin (Darwin VAAC) theo dõi tro bụi để cảnh báo cho ngành hàng không.
- Địa chấn và biến dạng sườn núi. RVO đo cường độ rung chấn liên tục để nhận biết lúc magma dịch chuyển. Các máy đo độ nghiêng cũng từng ghi nhận hiện tượng sườn núi phồng lên trước những giai đoạn hoạt động mạnh.
- Vệ tinh và camera. Dữ liệu nhiệt từ vệ tinh, ảnh quan sát tro bụi và khí lưu huỳnh dioxit được dùng để theo dõi hoạt động, kể cả những ngày mây dày che khuất đỉnh núi.
- Thang báo động theo giai đoạn. RVO dùng các mức báo động từ Giai đoạn 1 đến Giai đoạn 3 để hướng dẫn người dân và chính quyền địa phương.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Manam
Núi Lửa Manam Có Đang Hoạt Động Không?
Có. Theo Smithsonian, đợt phun trào hiện tại bắt đầu từ tháng 6 năm 2014 và các bản tin gần đây vẫn ghi nhận tro bụi cùng dị thường nhiệt tại đỉnh núi.
Núi Lửa Manam Cao Bao Nhiêu?
Đỉnh Manam cao khoảng 1.807 mét so với mực nước biển, trên một hòn đảo rộng khoảng 10 km.
Manam Có Thể Ảnh Hưởng Đến Các Chuyến Bay Không?
Có. Những vụ phun mạnh từng đẩy tro lên khoảng 15 km, nên Darwin VAAC phát cảnh báo tro bụi và các hãng bay phải điều chỉnh lịch trình khi cần.
Kết Luận
Núi lửa Manam cho thấy rõ sức sống địa chất của Vành đai lửa Thái Bình Dương. Đó là một hòn đảo vừa là nhà, vừa là mối đe dọa thường trực đối với những người sống trên đó. Chúng tôi cho rằng việc quan trắc liên tục, cảnh báo sớm và sơ tán kịp thời là điều rất quan trọng để giảm thiệt hại cho cộng đồng và giữ an toàn cho các tuyến bay quốc tế. Rồi thời gian cũng sẽ cho chúng ta biết bao giờ Manam thực sự lặng xuống, còn lúc này, ngọn núi vẫn đang thở.
Nguồn tham khảo:
