Amur Plate Là Gì? Ranh Giới, Đới Tách Giãn Baikal Và Vi Mảng Đông Bắc Á
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Trên bản đồ, bán đảo Triều Tiên, vùng Mãn Châu và một phần miền tây Nhật Bản thường được xem là một phần của lục địa Á-Âu. Nhưng dữ liệu GPS trong vài chục năm qua cho thấy khu vực này chuyển động hơi khác với phần còn lại của Á-Âu, và nhiều nhà địa chất đề xuất rằng nó là một mảng riêng. Đó là mảng Amur (Amur Plate), còn gọi là mảng Amurian, đặt theo tên sông Amur. Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao các nhà khoa học vẫn còn tranh luận về sự tồn tại của nó.
Mảng Amur Là Gì?
Mảng Amur là một mảng kiến tạo nhỏ (hay vi mảng) ở Đông Bắc Á, gồm vùng Mãn Châu, bán đảo Triều Tiên, vùng Primorsky Krai, hồ Baikal và một phần miền tây Nhật Bản. Trước đây, khu vực này được coi là một phần của mảng Á-Âu. Hiện nay nhiều nghiên cứu xem nó là một mảng riêng, dù ranh giới và tốc độ của nó vẫn còn đang bàn cãi.
- Loại mảng: Mảng nhỏ (minor plate), còn gây tranh luận.
- Diện tích: Khoảng 5,3 triệu km² theo mô hình PB2002 của Bird (2003).
- Vị trí: Mãn Châu, bán đảo Triều Tiên, hồ Baikal, biển Nhật Bản, tây nam Honshu, Shikoku và phần lớn Kyushu.
- Hướng di chuyển: Chậm, hướng về phía đông nam so với Á-Âu, kèm xoay ngược chiều kim đồng hồ theo đo đạc GPS.
- Hệ quả nổi bật: Đới tách giãn Baikal ở phía bắc và các ranh giới hút chìm phía đông nam.
(Xem thêm: Yangtze Plate Là Gì? Ranh Giới, Đứt Gãy Sông Hồng Và Dãy Long Môn)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Phần lục địa: Mãn Châu (Đông Bắc Trung Quốc), bán đảo Triều Tiên, vùng Primorsky Krai của Nga và lưu vực sông Amur.
- Phần Nhật Bản: Tây nam Honshu (Kansai, Chugoku), Shikoku và phần lớn Kyushu.
- Vùng biển: Biển Nhật Bản (biển Đông Hải theo cách gọi của Hàn Quốc) nằm gần ranh giới phía đông.
- Các khối bên trong: Các nghiên cứu GPS cho thấy vùng này gồm một số khối chuyển động tương đối với nhau, như khối Amur, khối Hàn Quốc và khối Bắc Trung Hoa.
Ranh Giới Của Mảng Amur
Ranh giới của mảng Amur không rõ ràng như các mảng lớn, vì ở lục địa chuyển động tách ra thành vùng biến dạng phân tán:
- Phía bắc và tây (với mảng Á-Âu): Đới tách giãn Baikal (Baikal Rift Zone) được xem là ranh giới giữa mảng Amur và mảng Á-Âu, cùng với dãy núi Stanovoy ở phía bắc. Ranh giới phía tây còn chưa rõ.
- Phía nam: Đới khâu Tần Lĩnh (Qinling) ở miền trung Trung Quốc, ngăn cách với mảng Dương Tử. Đới núi Yin Shan-Yan Shan là ranh giới giữa khối Bắc Trung Hoa và khối Amur.
- Phía đông (với mảng Okhotsk): Rìa đông của biển Nhật Bản là ranh giới giữa mảng Amur và mảng Okhotsk.
- Phía đông nam: Tiếp giáp mảng biển Philippines dọc rãnh Suruga và rãnh Nankai, và giáp mảng Okinawa.
- Nhận xét: Mảng nằm giữa mảng Á-Âu và mảng Thái Bình Dương. Vị trí các ranh giới, nhất là ở lục địa, vẫn đang là chủ đề tranh luận.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- So với mảng Á-Âu: Mảng Amur được cho là dịch chuyển chậm về phía đông nam. Các ước tính cho khu vực bên trong mảng nằm trong khoảng vài mm mỗi năm, khoảng 2 đến 8 mm, tùy vị trí.
- Đới Baikal: Tốc độ tách giãn được ước tính khá khác nhau tùy nghiên cứu, từ dưới 1 mm đến khoảng 3 đến 4 mm mỗi năm theo các nghiên cứu GPS, và có ước tính cao hơn nữa. Điều này phản ánh sự không chắc chắn về chính ranh giới.
- Với mảng Okhotsk: Chuyển động tương đối khoảng 9 đến 17 mm mỗi năm, được hấp thụ tại đới rãnh biển Nhật Bản.
- Biến dạng nội mảng: Một số ranh giới giữa các khối trong mảng chỉ có tốc độ vài mm mỗi năm, ví dụ khoảng 2,4 mm tách giãn ở đới Yin Shan-Yan Shan, khoảng 3,1 mm trượt ngang trái ở đứt gãy Qinling-Dabie.
- Chuyển động xoay: GPS cho thấy mảng đang xoay chậm ngược chiều kim đồng hồ.
Hồ Baikal Và Các Hệ Quả Địa Chất
- Đới tách giãn Baikal: Là vùng tách giãn lục địa chủ động, nơi hồ Baikal nằm trong bồn trũng kiến tạo. Trường ứng suất ở đây từng thay đổi từ nén ép sang trượt ngang và tách giãn qua các giai đoạn.
- Ảnh hưởng từ mảng Thái Bình Dương: Phần phía bắc của mảng có thể chịu ảnh hưởng của đới Baikal, trong khi lực biên từ mảng Thái Bình Dương đang chìm ở xa cũng được cho là tác động lên mảng Amur.
- Ranh giới hút chìm: Rãnh Nankai và rãnh Suruga là nơi mảng biển Philippines tiếp giáp mảng Amur ở phía đông nam.
- Động đất Đường Sơn 1976: Một số tài liệu cho rằng mảng Amur có thể liên quan đến trận động đất Đường Sơn năm 1976 ở Trung Quốc, nhưng đây chỉ là giả thuyết.
Vì Sao Mảng Amur Còn Gây Tranh Luận?
Trong các mô hình toàn cầu cổ điển như NUVEL-1A, Á-Âu được xem là một mảng cứng duy nhất, với Bắc Mỹ và Thái Bình Dương ở hai bên. Nhưng ở Đông Bắc Á, chuyển động mảng bị biến dạng rộng rãi và hoạt động địa chấn thưa thớt, khiến việc xác định ranh giới rất khó. Các vi mảng như Amur và Okhotsk chưa thể phân giải chắc chắn chỉ bằng các bộ dữ liệu GPS ban đầu. Những nghiên cứu GPS dày đặc hơn gần đây cho thấy biến dạng khu vực có thể được mô tả bằng các khối xoay độc lập với Á-Âu, nhưng hình học và ranh giới của mảng vẫn là chủ đề tranh luận.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng Á-Âu: Giáp phía bắc, tây và tây nam.
- Mảng Okhotsk: Giáp phía đông qua rìa đông biển Nhật Bản.
- Mảng biển Philippines: Giáp phía đông nam qua rãnh Nankai và rãnh Suruga.
- Mảng Okinawa và mảng Dương Tử: Giáp phía nam và tây nam.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Amur nằm ở đâu? Ở Đông Bắc Á, gồm Mãn Châu, bán đảo Triều Tiên, hồ Baikal và tây nam Nhật Bản.
- Vì sao gọi là mảng Amur? Vì được đặt theo sông Amur, dòng sông tạo nên biên giới giữa vùng Viễn Đông của Nga và Đông Bắc Trung Quốc.
- Mảng Amur có thật sự tồn tại không? Nhiều nghiên cứu GPS ủng hộ, nhưng ranh giới và tốc độ vẫn còn tranh luận, nên một số mô hình vẫn xem nó là một phần của mảng Á-Âu.
- Mảng Amur di chuyển nhanh cỡ nào? Rất chậm, chỉ vài mm mỗi năm so với mảng Á-Âu.
Kết Luận
Mảng Amur là một trong những mảng kiến tạo nhỏ gây tranh luận nhất: nó nằm giữa mảng Á-Âu và Thái Bình Dương, chuyển động rất chậm, và các ranh giới nhiều nơi chỉ là các vùng biến dạng phân tán. Dù vậy, đới tách giãn Baikal ở phía bắc và các rãnh Nankai, Suruga ở phía đông nam cho thấy khu vực này là nơi các lực kiến tạo lớn gặp nhau. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao Đông Bắc Á có hồ Baikal sâu và các vùng động đất khó dự đoán.
Nguồn tham khảo:
