Somali Plate Là Gì? Ranh Giới, Rift Đông Phi Và Sự Tách Giãn Của Châu Phi
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Nhìn trên bản đồ, châu Phi trông như một lục địa liền khối. Nhưng các nhà địa chất cho rằng phần phía đông của nó, từ Sừng châu Phi xuống đến Madagascar, đang chậm rãi tách khỏi phần còn lại dọc theo Rift Đông Phi. Khối vỏ Trái Đất đang tách ra ấy chính là mảng Somali (Somali Plate), còn gọi là mảng Somalia. Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao Rift Đông Phi được xem là hình mẫu của quá trình tách giãn lục địa.
Mảng Somali Là Gì?
Mảng Somali là một mảng kiến tạo nhỏ nằm ở đông châu Phi và tây Ấn Độ Dương, đang tách khỏi mảng châu Phi (Nubia) dọc Rift Đông Phi. Mảng này có cả vỏ lục địa và vỏ đại dương, và nằm vắt ngang đường xích đạo.
- Loại mảng: Mảng nhỏ (minor plate).
- Vị trí: Đông Phi, Sừng châu Phi, Madagascar và một phần Tây Ấn Độ Dương.
- Hướng di chuyển: Về phía đông nam, so với mảng châu Phi (Nubia).
- Hệ quả nổi bật: Rift Đông Phi, các núi lửa dọc thung lũng tách giãn và các sống núi giữa đại dương ở Ấn Độ Dương.
(Xem thêm: Sunda Plate Là Gì? Ranh Giới Và Siêu Động Đất Sumatra)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Phần lục địa: Đông Phi và Sừng châu Phi, nằm ở phía đông Rift Đông Phi.
- Madagascar: Đảo Madagascar thuộc mảng Somali, và đới đứt gãy ở kênh Mozambique là một phần của ranh giới phức tạp giữa mảng Somali và phần lục địa châu Phi chính (Nubia).
- Phần đại dương: Vỏ đại dương ở tây Ấn Độ Dương, bao gồm quần đảo Comoros và quần đảo Socotra.
- Cách gọi: Phần châu Phi nằm phía tây Rift Đông Phi đôi khi được gọi là mảng Nubia, còn phần phía đông là mảng Somali.
Ranh Giới Của Mảng Somali
Hầu hết ranh giới của mảng Somali là ranh giới tách giãn:
- Phía tây (tách giãn lục địa): Hệ thống Rift Đông Phi, một ranh giới tách giãn dài khoảng 5.000 km giữa mảng Nubia và mảng Somali, bắt đầu từ vùng tam giác tiếp giáp Afar ở phía bắc.
- Phía bắc (tách giãn): Sống núi Sheba trong vịnh Aden, ngăn cách mảng Somali với mảng Ả Rập.
- Phía đông (tách giãn): Sống núi Carlsberg (ranh giới với mảng Ấn Độ) và sống núi Trung Ấn Độ Dương (ranh giới với mảng Úc).
- Phía nam (tách giãn): Sống núi Tây Nam Ấn Độ Dương (Southwest Indian Ridge), ranh giới với mảng Nam Cực.
- Phía tây nam (phân tán): Ranh giới với mảng Nubia ở phía nam là một vùng phân tán, nơi có thể tồn tại một mảng nhỏ là Lwandle. Một số ước tính cho thấy đây là vùng hội tụ nhẹ, tối đa khoảng 2 mm mỗi năm.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- So với mảng châu Phi (Nubia): Mảng Somali tách ra về phía đông nam với tốc độ khoảng 6 mm mỗi năm, tức khoảng một nửa tốc độ tách giãn của sống núi giữa đại dương chậm nhất.
- Tốc độ tuyệt đối: Dựa trên vệt núi lửa quần đảo Comoros và bắc Madagascar, mảng Somali dịch chuyển trên điểm nóng với tốc độ khoảng 45 đến 50 mm mỗi năm theo hệ quy chiếu tuyệt đối. Đây là một ước tính đã cũ.
- Phía nam: Tốc độ giảm dần và đổi dấu về phía cực nam của rift, nơi ranh giới chuyển thành vùng phân tán.
Rift Đông Phi Và Các Hệ Quả Địa Chất
Sự tách giãn giữa mảng Somali và mảng Nubia để lại nhiều dấu ấn địa chất:
- Rift Đông Phi: Được xem là hình mẫu điển hình của ranh giới tách giãn lục địa. Phần phía đông của hệ thống này gồm Rift Gregory.
- Nhánh ngoài khơi: Ranh giới còn kéo dài về phía nam theo các đứt gãy ngoài khơi, như vùng gờ Davie và kênh Mozambique.
- Động đất: Dọc đoạn kéo dài phía nam của rift có các trận động đất, nhưng phía nam khoảng vĩ độ 20°N đến 20°S, biểu hiện biến dạng và địa chấn do chuyển động tương đối giữa hai mảng mờ dần.
- Núi lửa điểm nóng: Quần đảo Comoros và các núi lửa bắc Madagascar tạo thành một vệt núi lửa có tuổi trẻ dần, được dùng để ước tính chuyển động tuyệt đối của mảng.
Từ Một Phần Của Châu Phi Đến Mảng Riêng
Trong phần lớn lịch sử địa chất, châu Phi được xem là một mảng duy nhất. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy mảng này thật ra gồm ít nhất hai phần là Nubia ở phía tây và Somalia ở phía đông, đang tách nhau dọc Rift Đông Phi. Một nghiên cứu cũ ước tính mảng Somali hình thành từ khoảng 60 đến 10 triệu năm trước, trong khi một mô hình hotspot khác cho rằng tổng độ tách giãn qua rift khoảng 320 km kể từ khoảng 10 triệu năm trước. Một số nghiên cứu về sống núi Tây Nam Ấn Độ Dương còn gợi ý có thêm mảng nhỏ Lwandle nằm giữa Nubia và Somalia. Động học Nubia-Somalia vẫn được xem là một trong những chuyển động mảng ít được hiểu rõ nhất.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng châu Phi: Giáp phía tây qua Rift Đông Phi.
- Mảng Ả Rập: Giáp phía bắc qua sống núi Sheba trong vịnh Aden.
- Mảng Ấn Độ - Úc: Giáp phía đông qua sống núi Carlsberg và sống núi Trung Ấn Độ Dương.
- Mảng Nam Cực: Giáp phía nam qua sống núi Tây Nam Ấn Độ Dương.
- Mảng Lwandle: Mảng nhỏ giả định ở phía tây nam, nằm giữa Nubia và Somalia.
8. Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Somali gồm những vùng nào? Đông Phi, Sừng châu Phi, Madagascar và một phần Tây Ấn Độ Dương.
- Rift Đông Phi có liên quan gì đến mảng Somali? Đây là ranh giới tách giãn lục địa giữa mảng Somali và mảng Nubia.
- Mảng Somali di chuyển nhanh cỡ nào? Khoảng 6 mm mỗi năm so với mảng Nubia, tức chậm hơn nhiều so với các mảng lớn.
- Châu Phi có thể tách làm đôi không? Quá trình tách giãn đang diễn ra rất chậm, nên nếu xảy ra cũng cần hàng chục triệu năm.
Kết Luận
Mảng Somali là một mảng nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn trong địa chất: nó cho thấy một lục địa có thể đang tách làm đôi, với Rift Đông Phi là ranh giới đang hoạt động. Xung quanh nó là các sống núi giữa đại dương ở Ấn Độ Dương và vịnh Aden. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao Đông Phi có thung lũng tách giãn, núi lửa và các hồ dài, đồng thời cho thấy châu Phi không còn là một khối thống nhất như trước.
Nguồn tham khảo:
