Scotia Plate Là Gì? Ranh Giới, Biển Scotia Và Đới Hút Chìm Nam Sandwich
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Ở cực nam của Nam Mỹ, giữa eo biển Drake và vùng biển lạnh giá quanh quần đảo Nam Georgia, có một mảng kiến tạo nhỏ hình lưỡi nối dãy Andes cực nam với bán đảo Nam Cực. Mảng này không có đồng bằng hay dãy núi lục địa rộng lớn, nhưng lại bị bao quanh bởi những đới đứt gãy và vùng hút chìm hoạt động mạnh. Đó là mảng Scotia (Scotia Plate). Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao khu vực biển Scotia là một trong những vùng kiến tạo phức tạp nhất vùng Nam Đại Dương.
Mảng Scotia Là Gì?
Mảng Scotia là một mảng kiến tạo nhỏ nằm dưới biển Scotia, giữa Nam Đại Tây Dương và Nam Đại Dương. Mảng này nối dãy Andes cực nam với bán đảo Nam Cực, tương tự cách mảng Caribe nối phần bắc dãy Andes với Bắc Mỹ.
- Loại mảng: Mảng nhỏ, phần lớn là vỏ đại dương, kèm một số mảnh lục địa.
- Diện tích: Khoảng 1,6 triệu km² dưới biển Scotia.
- Vị trí: Eo biển Drake, biển Scotia và quần đảo Nam Georgia.
- Hệ quả nổi bật: Các sống núi trượt ngang ở phía bắc và nam, cùng đới hút chìm Nam Sandwich ở phía đông.
(Xem thêm: Somali Plate Là Gì? Ranh Giới, Rift Đông Phi Và Sự Tách Giãn Của Châu Phi)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Biển Scotia: Phần lớn mảng nằm dưới biển Scotia, một vùng biển bị bao quanh bởi các cung đảo và các gờ ngầm.
- Mảnh lục địa: Một số khối nhỏ có nguồn gốc lục địa nằm rải rác, như vi lục địa quần đảo Nam Orkney trên gờ Nam Scotia.
- Nam Georgia: Các nhà địa chất chưa xác định được quần đảo Nam Georgia thuộc mảng Scotia hay mới được gắn vào mảng Nam Mỹ.
- Đáy biển cổ: Tây biển Scotia hình thành trong kỷ Oligocene. Ở phần giữa và tây có các sống núi tách giãn đã tắt, còn ở phía đông là sống núi Đông Scotia vẫn đang hoạt động.
Ranh Giới Của Mảng Scotia
Mảng Scotia được bao quanh bởi các ranh giới đa dạng:
- Phía bắc (trượt ngang): Sống núi Bắc Scotia (North Scotia Ridge) là ranh giới với mảng Nam Mỹ, một đới biến đổi trượt ngang trái, kéo dài từ Tierra del Fuego về phía đông, với tốc độ khoảng 7 mm mỗi năm.
- Phía nam (trượt ngang): Sống núi Nam Scotia (South Scotia Ridge) là ranh giới với mảng Nam Cực, cũng chủ yếu là trượt ngang trái.
- Phía tây (trượt ngang): Đới đứt gãy Shackleton (Shackleton Fracture Zone), nằm ở eo biển Drake, là ranh giới phía tây của mảng.
- Phía đông (tách giãn): Sống núi Đông Scotia (East Scotia Ridge) ngăn cách mảng Scotia với mảng Nam Sandwich, đây là một hệ thống tách giãn hậu cung hoạt động mạnh nhất thế giới.
- Xa hơn về phía đông (hút chìm): Vỏ đại dương Nam Mỹ chìm về phía tây xuống dưới mảng Nam Sandwich tại đới hút chìm Nam Sandwich, tạo nên cung đảo và rãnh Nam Sandwich.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- Dọc sống núi Bắc Scotia: Tốc độ trượt khoảng 7,1 mm mỗi năm.
- Dọc sống núi Đông Scotia: Tốc độ tách giãn được ước tính từ độ rộng của dị thường từ Brunhes, kết hợp với dữ liệu động đất. Các giá trị cụ thể phụ thuộc vào từng đoạn sống núi.
- Cách xác định: Các mô hình hiện đại kết hợp dữ liệu địa chấn, trọng lực vệ tinh và bản đồ đáy biển để tính chuyển động của các mảng Scotia và Sandwich so với Nam Mỹ và Nam Cực.
Hoạt Động Địa Chấn Và Núi Lửa
- Động đất trượt ngang: Các sống núi Bắc và Nam Scotia thường xuyên gây ra các trận động đất cỡ vừa.
- Hút chìm Nam Sandwich: Đới này gây ra cả động đất đẩy nông và động đất sâu bên trong mảng đang chìm. Độ sâu của động đất tăng dần từ đông sang tây theo hướng chìm của mảng.
- Cung đảo núi lửa: Quần đảo Nam Sandwich là cung đảo núi lửa hình thành do sự hút chìm này.
- Tách giãn hậu cung: Biển Scotia phía đông là một bồn hậu cung đang mở ra, phía sau đới hút chìm Nam Sandwich.
Lịch Sử Hình Thành Biển Scotia
Khi Nam Đại Tây Dương mở ra, Nam Mỹ và Nam Cực dần tách xa nhau, và khoảng trống giữa hai khối lục địa được lấp bằng vỏ đại dương tạo nên các mảng hình lưỡi như Scotia. Tây biển Scotia hình thành trong kỷ Oligocene, với các sống núi tách giãn từng hoạt động ở phía tây và giữa nay đã tắt, trong khi phía đông vẫn đang mở rộng. Các mảnh vỏ lục địa như gờ Terror Rise hay Pirie Bank được cho là có nguồn gốc từ Nam Mỹ, dù nguồn gốc chính xác của chúng vẫn còn tranh luận. Đây là một trong những lý do khiến biển Scotia được xem là vùng kiến tạo phức tạp.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng Nam Mỹ: Giáp phía bắc qua sống núi Bắc Scotia.
- Mảng Nam Cực: Giáp phía nam qua sống núi Nam Scotia.
- Mảng Nam Sandwich: Mảng nhỏ ở phía đông, ngăn cách với Scotia bởi sống núi Đông Scotia.
- Khối Nam Shetland: Một mảnh vỏ lục địa độc lập, nằm giữa đới biến dạng Bransfield và sống núi Nam Scotia.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Scotia nằm ở đâu? Dưới biển Scotia, giữa Nam Mỹ và Nam Cực, quanh eo biển Drake.
- Mảng Scotia có những ranh giới nào? Sống núi Bắc Scotia, sống núi Nam Scotia, đới đứt gãy Shackleton và sống núi Đông Scotia.
- Mảng Scotia có gây động đất không? Có, chủ yếu là động đất cỡ vừa dọc các đới trượt ngang, còn đới hút chìm Nam Sandwich gây ra cả động đất nông và sâu.
- Mảng Scotia khác mảng Nam Sandwich thế nào? Hai mảng ngăn cách nhau bởi sống núi tách giãn Đông Scotia, còn đới hút chìm nằm ở phía đông của mảng Nam Sandwich.
Kết Luận
Mảng Scotia là một mảng nhỏ nhưng có cấu trúc rất phức tạp: bị kẹp giữa Nam Mỹ và Nam Cực bởi hai đới trượt ngang, giáp một sống núi tách giãn hậu cung ở phía đông và gắn với đới hút chìm Nam Sandwich xa hơn. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao vùng biển cực nam có nhiều đứt gãy, động đất và các cung đảo núi lửa.
Nguồn tham khảo:
