Anatolia Plate Là Gì? Đứt Gãy Bắc, Đông Anatolia Và Động Đất Thổ Nhĩ Kỳ
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Rạng sáng ngày 6/2/2023, khi phần lớn người dân miền nam Thổ Nhĩ Kỳ và bắc Syria còn đang ngủ, một trận động đất 7,8 độ xé toạc lòng đất. Chỉ trong ít giờ sau, một trận thứ hai mạnh gần ngang thế xuất hiện, và hàng nghìn tòa nhà sụp đổ. Phía sau thảm họa là một khối vỏ Trái Đất đang bị "vắt" ra khỏi chỗ đứng của nó như hạt trong quả chanh: mảng Anatolia. Bài viết này giải thích mảng Anatolia là gì, bị giới hạn bởi những đứt gãy nào, vì sao nó chuyển động về phía tây, nó hình thành khi nào, và vì sao Thổ Nhĩ Kỳ chịu nhiều động đất lớn đến vậy.
Mảng Anatolia Là Gì?
Mảng Anatolia (Anatolian Plate) là một vi mảng kiến tạo mang gần như toàn bộ lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, bị kẹp giữa mảng Á-Âu ở phía bắc và mảng Ả Rập ở phía đông nam, và đang trượt dần về phía tây. Nó được ngăn cách khỏi mảng Á-Âu bởi đứt gãy Bắc Anatolia, và khỏi mảng Ả Rập bởi đứt gãy Đông Anatolia. Theo một bài phân tích, mảng này gần như chỉ có Thổ Nhĩ Kỳ là "chủ sở hữu", chia sẻ chỉ với phần bắc đảo Síp.
- Phân loại: Vi mảng (sub-plate), đôi khi được gọi là khối Anatolia.
- Hướng di chuyển: Về phía tây, kèm chuyển động xoay ngược chiều kim đồng hồ.
- Ranh giới chính: Đứt gãy Bắc Anatolia (phía bắc) và đứt gãy Đông Anatolia (phía đông nam).
- Mảng láng giềng: Mảng Á-Âu, mảng Ả Rập, mảng châu Phi và mảng biển Aegean.
(Xem thêm: Mariana Plate Là Gì? Ranh Giới Và Nguồn Gốc)
Hai Đứt Gãy Định Hình Mảng Anatolia
- Đứt gãy Bắc Anatolia (NAF): Đứt gãy trượt bằng phải (right-lateral) chạy dọc rìa bắc của mảng, là ranh giới trượt bằng với mảng Á-Âu. Cả đới đứt gãy dài khoảng 1.600 km. Một bài phân tích so sánh rằng kể từ năm 1900, đứt gãy này đã có 12 trận động đất lớn hơn 6,7 độ, trong khi đứt gãy San Andreas ở Mỹ chỉ có 2 trận.
- Đứt gãy Đông Anatolia (EAF): Đứt gãy trượt bằng trái (left-lateral) chạy theo hướng đông bắc-tây nam, tạo thành ranh giới với mảng Ả Rập. Nó bắt đầu từ vùng tam giác nối Karlıova, nơi đứt gãy Bắc Anatolia kết thúc. Còn có một nhánh dài khoảng 350 km nằm về phía bắc, gọi là hệ đứt gãy Sürgü-Misis.
Một nghiên cứu về cấu trúc vỏ cho thấy độ sâu Moho (ranh giới giữa vỏ và lớp phủ) giảm đột ngột khi băng qua đứt gãy Đông Anatolia, củng cố ý kiến cho rằng đây chính là ranh giới giữa mảng Anatolia và mảng Ả Rập.
Vì Sao Mảng Anatolia Bị "Vắt" Về Phía Tây?
Nguyên nhân gốc rễ nằm ở xa hơn: sự va chạm giữa mảng Ả Rập đang tiến lên phía bắc và mảng Á-Âu. Các nhà địa chất mô tả rằng mảng Ả Rập đẩy khiến mảng Anatolia bị ép trồi về phía tây, giữa đứt gãy Bắc và Đông Anatolia, giống như hạt bị bóp ra khỏi quả chanh. Hai đứt gãy trên chính là cái "van" cho phép chuyển động này.
Chuyển động xoay ngược chiều kim đồng hồ của mảng cũng chia lãnh thổ Anatolia thành bốn vùng tân kiến tạo: vùng nén ép Đông Anatolia, vùng Bắc Anatolia, vùng bồn trũng Trung Anatolia ("ova") và vùng giãn Tây Anatolia. Sự xoay này còn giải thích đường cong của đứt gãy Bắc Anatolia, phần phình về phía biển Đen, và cả việc phía tây Thổ Nhĩ Kỳ hơi tách khỏi châu Âu.
Mảng Anatolia Hình Thành Khi Nào?
Tuổi của mảng Anatolia từng gây nhiều tranh luận. Năm 2023, một nhóm quốc tế do Đại học Minnesota dẫn đầu, trong dự án CD-CAT, đã dùng phương pháp xác định thời điểm nguội đi của đá ở đứt gãy Đông Anatolia, kết hợp dữ liệu địa chấn, và kết luận rằng đứt gãy này, cũng như mảng Anatolia, có thể hình thành khoảng 5 triệu năm trước. Từ đó đến nay, gần như toàn bộ chuyển động kiến tạo của vùng tập trung trên hai đứt gãy chính là Bắc và Đông Anatolia.
Động Đất Thổ Nhĩ Kỳ-Syria Ngày 6/2/2023
- Trận thứ nhất: Độ lớn 7,8, đứt vỡ khoảng 200 km hệ đứt gãy nằm giữa mảng Anatolia và mảng Ả Rập. Theo Viện Khảo sát Địa chất Anh (BGS), nó có cùng độ lớn với trận Erzincan năm 1939, khi hơn 32.000 người thiệt mạng.
- Trận thứ hai: Độ lớn 7,5 trên hệ đứt gãy Sürgü, xảy ra khoảng chín giờ sau, được cho là bị trận đầu kích hoạt.
- Phân đoạn đứt vỡ: Trận 7,8 đã đứt vỡ cùng lúc ba đoạn của đứt gãy Đông Anatolia mà trước đây chỉ vỡ riêng lẻ: Amanos (7,5, năm 521), Pazarcık (7,4, năm 1513) và Erkenek (7,1, năm 1893).
- Thiệt hại: Trong ngày đầu, Tổng thống Erdoğan cho biết 2.818 tòa nhà đã sập sau trận thứ nhất và gọi đây là thảm họa lớn nhất của nước này kể từ năm 1939. Đến ngày 10/2, Thổ Nhĩ Kỳ báo cáo 17.674 người chết và Syria báo cáo 3.377 người chết, tổng cộng hơn 21.000, và con số vẫn tiếp tục cập nhật.
Những Thảm Họa Khác Trên Đứt Gãy Bắc Anatolia
Mảng Anatolia không chỉ gây ra thảm họa năm 2023. Ngày 17/8/1999, trận động đất İzmit 7,4 độ ở vùng Marmara, gần Istanbul và có mật độ dân cư cao, làm hơn 17.000 người chết, và là trận tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ cho đến khi sự kiện 2023 xảy ra. Còn trận động đất Erzincan năm 1939 có cùng độ lớn 7,8 với trận 2023 và cướp đi hơn 32.000 sinh mạng, theo BGS.
Những Điều Khoa Học Vẫn Chưa Biết Rõ
Dù đã có nhiều dữ liệu địa chấn dày đặc, các nhà khoa học vẫn đang tinh chỉnh bức tranh về cấu trúc của mảng. Cao nguyên Đông Anatolia, với độ cao khoảng 2 km, được cho là được nâng đỡ bởi các lực từ lớp phủ hoặc sự đứt rời của mảng chìm, chứ không chỉ do vỏ dày lên. Đới đứt gãy Bắc Anatolia dường như phát triển dọc rìa của các mảnh lục địa cứng, bên trên một dải vận tốc sóng thấp dài khoảng 600 km ở lớp phủ. Điều này gợi ý đứt gãy hình thành dọc một đới khâu yếu về cấu trúc.
Kết Luận
Mảng Anatolia là một mảnh vỏ Trái Đất nhỏ nhưng chịu áp lực từ mọi phía: bị mảng Ả Rập đẩy từ phía nam, bị mảng Á-Âu chặn ở phía bắc, và bị ép trượt dần về phía tây qua hai đứt gãy khổng lồ. Chính quá trình đó đã sinh ra những thảm họa như động đất İzmit 1999 và động đất Thổ Nhĩ Kỳ-Syria 2023. Hiểu về mảng Anatolia giúp chúng ta nhìn thấy mối liên hệ giữa một cú va chạm kiến tạo ở quy mô lục địa và những tòa nhà, những con phố cụ thể, và là lý do việc xây dựng công trình chống động đất ở khu vực này luôn là vấn đề sống còn.
Nguồn tham khảo:
