Burma Plate Là Gì? Ranh Giới, Đứt Gãy Sagaing Và Động Đất Liên Quan

12 giờ 50 phút trưa ngày 28/3/2025, người dân Mandalay đang giữa buổi cầu nguyện thứ Sáu thì mặt đất bắt đầu rung lắc dữ dội. Chỉ trong khoảng hai phút, một vết nứt dài hàng trăm kilômét xé toạc lòng đất Myanmar, và hàng nghìn người không bao giờ trở về nhà. Cách đó gần hai mươi năm, chính khối vỏ Trái Đất này cũng là nơi khởi nguồn của trận động đất kéo theo cơn sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004. Thủ phạm thầm lặng ấy là mảng Burma. Bài viết này giải thích mảng Burma là gì, nó tiếp giáp với những mảng nào, được hình thành ra sao, vì sao gắn với hai trận động đất khét tiếng, và những điều khoa học vẫn chưa chắc chắn.

Mảng Burma Là Gì?

Mảng Burma (Burma Plate) là một vi mảng kiến tạo nằm ở Đông Nam Á, rộng khoảng 1,1 triệu km², mang trên mình phần lớn lãnh thổ Myanmar cùng quần đảo Andaman, Nicobar và phần tây bắc đảo Sumatra. Một số nhà khoa học xem nó là một phần của mảng Á-Âu lớn hơn, số khác tách nó ra thành một vi mảng độc lập. Trong các tài liệu, bạn cũng sẽ gặp tên vi mảng Myanmar hay Burma Terrane (khi nói về lịch sử địa chất xa xưa).

• Phân loại: Vi mảng (mảng nhỏ), đôi khi được coi là một phần của mảng Á-Âu.
• Diện tích: Khoảng 1,1 triệu km².
• Các vùng nằm trên mảng: Phần lớn Myanmar, quần đảo Andaman, quần đảo Nicobar và tây bắc Sumatra.
• Mảng láng giềng: Mảng Ấn Độ ở phía tây, mảng Sunda ở phía đông và nam, mảng Á-Âu ở phía đông bắc.

(Xem thêm: New Hebrides Plate Là Gì? Ranh Giới, Rãnh Sâu Và Động Đất Vanuatu)

Ranh Giới Của Mảng Burma: Nơi Hai Lực Kéo Giằng Nhau

Các nhà địa chất mô tả hoạt động của mảng Burma bằng hai "nhân vật chính" nằm ở hai bên sườn của nó:

• Phía tây: Mảng Ấn Độ chui xiên xuống bên dưới mảng Burma với tốc độ khoảng 45 mm mỗi năm. Dữ liệu GNSS cho thấy dọc bờ biển Rakhine vẫn có hội tụ đang diễn ra với tốc độ 15-20 mm/năm, phù hợp với đới hút chìm đang bị "khóa" và tích tụ năng lượng.
• Phía đông: Đứt gãy Sagaing là ranh giới trượt bằng phải (dextral), ngăn cách mảng Burma với phần còn lại của châu Á. Tốc độ trượt gần như không đổi, khoảng 20-23 mm/năm dọc toàn bộ chiều dài đứt gãy.
• Phía nam và đông nam: Mảng Burma tiếp giáp mảng Sunda qua một ranh giới trượt bằng chạy gần như bắc-nam xuyên biển Andaman, nơi còn có trung tâm tách giãn đáy biển.
• Phía bắc: Mảng nằm ngay phía nam "góc" đông Himalaya. Tại đây, đới va chạm lục địa chuyển dần sang hút chìm đại dương, tạo nên cấu trúc ba chiều rất phức tạp.

Mảng Burma Được Hình Thành Như Thế Nào?

Câu chuyện bắt đầu từ cú va chạm giữa Ấn Độ và châu Á, cú va chạm đã nâng dãy Himalaya lên. Khi mảng Ấn Độ trôi về phía bắc rất nhanh (trung bình khoảng 16 cm/năm trong giai đoạn đầu) và đồng thời xoay ngược chiều kim đồng hồ, sự hội tụ ở rìa phía đông của nó với châu Á diễn ra theo góc xiên. Hệ quả là các đứt gãy trượt bằng xuất hiện, và khoảng 32 triệu năm trước, các vi mảng Burma và Sunda bắt đầu "tách" khỏi mảng Á-Âu.

Một nghiên cứu cổ từ trường tái dựng hành trình của Burma Terrane cho thấy khối này từng di chuyển về phía các vĩ độ nam bán cầu trong giai đoạn Phấn Trắng muộn đến Paleocene mà không xoay đáng kể. Từ Paleocene, nó cùng Ấn Độ trôi lên phía bắc và bắt đầu xoay theo chiều kim đồng hồ khoảng 60°. Về sau, quá trình tách giãn sau cung đã mở ra biển Andaman, và hoạt động này đã diễn ra rõ rệt vào khoảng giữa Pliocene (3-4 triệu năm trước).

Động Đất Và Sóng Thần Ấn Độ Dương 2004

Ngày 26/12/2004, một phần lớn ranh giới giữa mảng Ấn Độ và mảng Burma đột ngột trượt, gây ra trận động đất Sumatra-Andaman với độ lớn ước tính 9,1-9,3. Vết đứt vỡ kéo dài ít nhất 1.200 km (một số ước tính lên tới khoảng 1.600 km) và là vết đứt vỡ dài nhất từng được ghi nhận từ một trận động đất, với thời gian đứt vỡ khoảng 8-10 phút. Gần Banda Aceh, mặt đứt gãy trượt tới khoảng 15 m.

Cơn sóng thần sau đó tràn qua Ấn Độ Dương, giết chết hơn 220.000 người tại hơn mười quốc gia (một số ước tính lên tới khoảng 283.000). Khi ấy khu vực chưa có hệ thống cảnh báo sóng thần, và chính thảm họa này đã thúc đẩy việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm cho Ấn Độ Dương.

Động Đất Myanmar Ngày 28/3/2025

Lần này, ngòi nổ nằm ở ranh giới phía đông của mảng: đứt gãy Sagaing. Trận động đất có độ lớn 7,7, tâm chấn gần Mandalay, được xem là trận mạnh nhất ghi nhận ở Myanmar trong hơn một thế kỷ. Sau đó vài phút còn có một dư chấn độ lớn 6,4.

• Đứt vỡ dài hơn dự đoán: Vết nứt bề mặt kéo dài khoảng 460-500 km, vượt xa mức các nhà khoa học từng kỳ vọng dù họ đã lâu cảnh báo về một trận động đất lớn trên đứt gãy này.
• Đứt vỡ siêu tốc (supershear): Vết đứt lan nhanh hơn cả sóng địa chấn do chính nó phát ra, làm tăng mạnh vùng bị tàn phá.
• Mặt đất dịch chuyển: Khoảng 3 m ở nhiều nơi và hơn 6 m ở một số điểm. Phần lớn độ trượt diễn ra trong khoảng 12 km trên cùng của vỏ Trái Đất, tức khá nông.
• Thiệt hại: Các ước tính từ 3.600 đến 5.350 người chết và hơn 11.000 người bị thương. Mandalay và thủ đô Naypyidaw đều chịu thiệt hại nặng.

Một nghiên cứu còn cho rằng trận động đất này có thể đã giải phóng ứng suất tích tụ ở một đoạn của đứt gãy Sagaing vốn rất lâu chưa có động đất lớn. Một bài phân tích khác chỉ ra rằng hậu quả lan xa đến mức các tòa nhà cao tầng ở Bangkok, vốn nằm trên nền đất yếu, cũng bị ảnh hưởng.

Vì Sao Myanmar Chịu "Hai Đòn" Cùng Lúc?

Theo các nhà địa chấn học, Myanmar nằm phần lớn trên mảng Burma, nơi có hai nguồn động đất tách biệt. Ở rìa tây, mảng Ấn Độ chui xiên xuống tạo ra động đất ở độ sâu trung gian dày đặc. Ở rìa đông, chuyển động trượt bằng dọc đứt gãy Sagaing gây ra những trận động đất nông, lặp lại và có sức tàn phá lớn. Ngoài ra, Myanmar còn có núi lửa hoạt động từ cuối Pleistocen đến Đệ Tứ, mà một số nhà nghiên cứu liên hệ với các chỗ rách trong mảng đại dương đang chui xuống.

Bài Học Nào Dành Cho Người Việt?

Việt Nam không nằm trên mảng Burma, nhưng hai thảm họa trên để lại những bài học đáng nhớ cho cả khu vực. Thứ nhất, động đất có thể gây hại ở rất xa tâm chấn khi nền đất yếu và công trình cao tầng không được thiết kế chống chấn tốt, như trường hợp Bangkok năm 2025. Thứ hai, sau thảm họa 2004, việc xây dựng hệ thống cảnh báo sóng thần sớm cho Ấn Độ Dương cho thấy việc chuẩn bị trước có thể cứu nhiều sinh mạng. Với những ai thường xuyên đi lại hoặc làm việc ở Myanmar, Thái Lan và các nước lân cận, hiểu rủi ro địa chấn của khu vực là kiến thức thiết thực.

Những Điều Khoa Học Vẫn Chưa Biết Rõ

Dù đã có nhiều bước tiến, động học của vùng ranh giới này vẫn là chủ đề còn tranh luận, một phần vì số liệu địa chấn và trắc địa trong khu vực còn hạn chế. Các nhà khoa học cũng chưa thống nhất về vị trí và thời điểm xảy ra chỗ rách của mảng chui xuống, hay về nơi chính xác diễn ra sự chuyển tiếp từ va chạm lục địa sang hút chìm đại dương. Các dự án nghiên cứu như CoSuMY vẫn đang tìm lời giải cho những câu hỏi này.

Kết Luận

Mảng Burma là một vi mảng nhỏ nhưng nằm ở vị trí đặc biệt: một bên là mảng Ấn Độ chui xuống, một bên là đứt gãy Sagaing trượt ngang. Chính sự kéo giằng đó đã sinh ra trận động đất 2004 gây sóng thần khủng khiếp và trận động đất Myanmar 2025 với vết đứt vỡ siêu tốc. Hiểu về mảng Burma không chỉ là kiến thức địa chất, mà còn là cách nhìn rõ hơn về những rủi ro mà cả khu vực Đông Nam Á cần chuẩn bị.

Nguồn tham khảo:

Wikipedia - Burma plate