Sunda Plate Là Gì? Ranh Giới Và Siêu Động Đất Sumatra
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Đông Nam Á có hàng chục nghìn hòn đảo, rừng mưa nhiệt đới, núi lửa và những vùng biển nông rộng lớn. Phía dưới tất cả những cảnh quan ấy là một khối vỏ Trái Đất chịu áp lực liên tục từ hai phía: bị mảng Ấn Độ-Úc chui xuống ở phía tây và nam, đồng thời bị ép bởi các mảng nhỏ ở phía đông. Khối vỏ ấy là mảng Sunda (Sunda Plate). Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, di chuyển ra sao và vì sao rìa tây nam của nó lại là nơi xảy ra một trong những trận siêu động đất lớn nhất lịch sử.
Mảng Sunda Là Gì?
Mảng Sunda là một mảng kiến tạo nhỏ gồm Đông Nam Á lục địa, các đảo lớn như Sumatra, Java, Borneo, Bali và vùng biển Đông ở phía bắc. Trước đây, mảng này từng được xem là một phần của mảng Á-Âu, nhưng các nghiên cứu hiện đại tách nó thành một mảng hoặc mảng phụ riêng.
- Loại mảng: Mảng nhỏ (minor plate), từng được coi là một phần của mảng Á-Âu.
- Vị trí: Đông Nam Á lục địa, Sumatra, Java, Bali, Borneo, biển Đông và biển Andaman.
- Ranh giới chính: Rãnh Sunda (còn gọi là rãnh Java) ở phía tây và nam, nơi mảng Ấn Độ-Úc chìm xuống.
- Hệ quả nổi bật: Siêu động đất, sóng thần, cung núi lửa Sunda và các đứt gãy trượt ngang lớn như đứt gãy Sumatra.
(Xem thêm: Amur Plate Là Gì? Ranh Giới, Đới Tách Giãn Baikal Và Vi Mảng Đông Bắc Á)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Phần lục địa: Đông Nam Á lục địa và các thềm lục địa nông kéo dài ra biển.
- Quần đảo Sunda Lớn: Sumatra, Java, Borneo và Bali nằm trên mảng này.
- Vùng biển: Biển Đông và biển Andaman nằm trong phạm vi của mảng.
- Mảng Miến Điện: Phần rìa mỏng giữa rãnh Sunda và biển Andaman được gọi là vi mảng Miến Điện. Một số tài liệu xem đây là một phần của mảng Sunda, một số mô hình khác tách riêng.
Ranh Giới Của Mảng Sunda
Các ranh giới phía đông, nam và tây của mảng Sunda đều phức tạp và có hoạt động địa chấn mạnh:
- Phía tây và nam (hút chìm): Mảng Ấn Độ-Úc chìm xuống dưới mảng Sunda dọc rãnh Sunda (rãnh Java), tạo ra các trận động đất và sóng thần thường xuyên.
- Đứt gãy Sunda: Đứt gãy chờm Sunda (Sunda megathrust) dài khoảng 5.500 km, từ Myanmar qua tây nam Sumatra, nam Java và Bali, kết thúc gần Úc. Nó được chia thành các đoạn Andaman, Sumatra và Java.
- Trượt ngang: Vì hướng hội tụ xiên so với rãnh, thành phần trượt ngang được hấp thụ bởi đứt gãy Sumatra chia đôi đảo Sumatra, còn đứt gãy Sagaing ở gần Myanmar cũng đóng vai trò tương tự.
- Phía đông (va chạm phức tạp): Đai di động Philippines, vùng va chạm biển Molucca và các mảng nhỏ như Molucca Sea, Banda Sea và Timor.
- Phía bắc: Giáp mảng Miến Điện, mảng Á-Âu và mảng Dương Tử.
Tốc Độ Và Hướng Di Chuyển
- Chuyển động tương đối: Mảng Ấn Độ-Úc tiến về phía bắc đông bắc so với mảng Sunda, với tốc độ khoảng 44 đến 63 mm mỗi năm, tùy vị trí. Số liệu USGS ghi khoảng 63 mm mỗi năm gần mũi nam Sumatra (mảng Úc) và khoảng 44 mm mỗi năm phía bắc quần đảo Andaman (mảng Ấn Độ).
- Thay đổi hướng: Hướng chuyển động xoay ngược chiều kim đồng hồ về phía tây bắc. Gần Jakarta, hướng này gần như vuông góc với rãnh, còn gần Myanmar thì gần như song song với rãnh.
- Các ước tính khác: Tùy nguồn và mô hình, tốc độ được ghi khoảng 45 đến 60 mm mỗi năm.
Siêu Động Đất Và Sóng Thần Dọc Rãnh Sunda
Phần lớn năng lượng biến dạng của ranh giới này được tích lũy và giải phóng dọc đứt gãy chờm Sunda, nơi mảng Ấn Độ-Úc tiếp xúc với mảng Sunda ở độ sâu khoảng 60 km:
- Trận động đất 26/12/2004: Trận động đất Sumatra-Andaman có độ lớn khoảng 9,1 theo USGS, các ước tính khác nêu khoảng 9,2 đến 9,3. Đứt gãy chờm Sunda bị phá vỡ trên chiều dài hơn 1.500 km, với độ trượt trên 20 mét ở ngoài khơi bắc Sumatra, gây ra trận sóng thần Ấn Độ Dương.
- Trận Nias 2005: Ngày 28/3/2005, trận động đất đảo Nias xảy ra ngay phía nam đoạn đứt gãy 2004 với độ lớn khoảng 8,6.
- Lịch sử: Trước năm 2004, các trận động đất chờm lớn dọc ranh giới Sumatra-Andaman gồm năm 1797 (độ lớn 8,7 đến 8,9), 1833 (8,9 đến 9,1) và 1861 (8,5).
- Đoạn Java: Quá trình hút chìm và địa chấn ở đoạn Java khác căn bản so với đoạn Sumatra-Andaman. Ít nhất trong lịch sử có ghi chép, đoạn Java chưa xảy ra các trận chờm có độ lớn tương tự. Điều này không có nghĩa là không có nguy cơ.
- Núi lửa: Sự hút chìm gắn với hoạt động núi lửa ở Sumatra và dọc cung đảo Sunda.
Từ Phần Của Á-Âu Đến Mảng Riêng
Trong các mô hình cũ, vùng Đông Nam Á được coi là một phần của mảng Á-Âu. Các nghiên cứu GPS và mô hình ranh giới mảng hiện đại, tiêu biểu là mô hình của Bird (2003), cho thấy vùng này chuyển động hơi khác với phần còn lại của Á-Âu và nên được tách thành mảng hoặc mảng phụ Sunda. Do đó, ranh giới giữa Sunda và các mảng láng giềng như Á-Âu, Dương Tử vẫn là chủ đề được thảo luận, đặc biệt ở phía bắc và phía đông.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng Ấn Độ-Úc: Giáp phía tây và nam qua rãnh Sunda.
- Mảng Miến Điện: Giáp phía tây bắc, nơi mảng Ấn Độ chìm xuống với tốc độ khoảng 45 mm mỗi năm.
- Mảng Á-Âu và mảng Dương Tử: Giáp phía bắc.
- Mảng biển Philippines và các mảng nhỏ: Giáp phía đông, gồm Molucca Sea, Banda Sea và Timor, trong vùng va chạm phức tạp.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Sunda gồm những vùng nào? Đông Nam Á lục địa, Sumatra, Java, Bali, Borneo và biển Đông.
- Rãnh Sunda là gì? Ranh giới hút chìm nơi mảng Ấn Độ-Úc chìm xuống dưới mảng Sunda, còn gọi là rãnh Java.
- Vì sao vùng này có nhiều động đất và sóng thần? Vì đây là ranh giới hội tụ hoạt động mạnh, như trận động đất và sóng thần năm 2004.
- Mảng Ấn Độ-Úc di chuyển nhanh cỡ nào so với mảng Sunda? Khoảng 44 đến 63 mm mỗi năm, tùy vị trí và nguồn.
Kết Luận
Mảng Sunda là một mảng nhỏ nhưng có vị trí then chốt ở Đông Nam Á: nó chịu sự hút chìm của mảng Ấn Độ-Úc ở phía tây và nam, và bị bao quanh bởi những ranh giới phức tạp ở phía đông và bắc. Rãnh Sunda từng sinh ra một trong những trận động đất lớn nhất lịch sử hiện đại, trong khi đứt gãy Sumatra và Sagaing hấp thụ phần chuyển động trượt ngang. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao khu vực Đông Nam Á hải đảo có nhiều núi lửa, động đất và sóng thần.
Nguồn tham khảo:
