Yangtze Plate Là Gì? Ranh Giới, Đứt Gãy Sông Hồng Và Dãy Long Môn
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Khi nhắc đến Trung Quốc, nhiều người nghĩ ngay đến sông Dương Tử, bồn địa Tứ Xuyên hay vùng núi Tây Nam. Phía dưới những cảnh quan ấy là một khối vỏ lục địa cổ, vững chắc và đóng vai trò như "bức tường" chặn dòng vật chất đang bị đẩy ra từ cao nguyên Tây Tạng. Khối ấy chính là mảng Dương Tử (Yangtze Plate), còn gọi là khối Hoa Nam (South China Block) hay mảng phụ Hoa Nam. Bài viết sẽ giải thích mảng này gồm những gì, ranh giới ở đâu, vì sao đứt gãy Sông Hồng và dãy Long Môn lại quan trọng, và vì sao mảng này còn là chủ đề được nghiên cứu nhiều.
Mảng Dương Tử Là Gì?
Mảng Dương Tử là một mảng kiến tạo nhỏ, gồm phần lớn miền nam Trung Quốc, còn được gọi là khối Hoa Nam hay mảng phụ Hoa Nam. Mảng này là một khối lục địa cổ, nằm ở phía đông nam của cao nguyên Tây Tạng.
- Loại mảng: Mảng nhỏ (minor plate), còn gọi là khối Hoa Nam.
- Vị trí: Phần lớn miền nam Trung Quốc.
- Thành phần: Chủ yếu là vỏ lục địa, gồm khối Dương Tử ở phía tây bắc và khối Cathaysia ở phía đông nam.
- Hướng di chuyển: Về phía đông nam. Chuyển động về phía nam của mảng được hấp thụ dọc đứt gãy Sông Hồng.
- Hệ quả nổi bật: Dãy Long Môn (Longmen Shan), bồn địa Tứ Xuyên và đứt gãy Sông Hồng.
(Xem thêm: Okhotsk Plate Là Gì? Ranh Giới, Rãnh Kuril-Kamchatka Và Tranh Luận)
Phạm Vi Và Thành Phần Của Mảng
- Khối Dương Tử: Phần tây bắc của khối Hoa Nam, gồm bồn địa Tứ Xuyên và nền Dương Tử.
- Khối Cathaysia: Phần đông nam, tiếp giáp khối Dương Tử qua đới tạo núi Giang Nam. Các nghiên cứu về độ dày vỏ cho thấy đứt gãy chôn vùi Jiujiang-Shitai có thể là ranh giới sâu giữa hai khối.
- Quan hệ giữa hai khối: Một số nghiên cứu cho rằng vào kỷ Tân Nguyên Sinh, khối Cathaysia bị hút chìm về phía tây bắc dưới rìa đông nam của khối Dương Tử. Đây vẫn là vấn đề đang được thảo luận.
- Độ dày vỏ: Vỏ dày hơn 38 km ở đới tạo núi Tần Lĩnh-Đại Biệt, giảm xuống dưới 30 km ở phía đông đứt gãy Tanlu.
Ranh Giới Của Mảng Dương Tử
Ranh giới của mảng Dương Tử phần lớn là các đới đứt gãy lục địa và vùng biến dạng, không rõ nét như ranh giới đại dương:
- Phía đông: Rift Okinawa (Okinawa Trough), một bồn hậu cung, ngăn cách mảng Dương Tử với mảng Okinawa.
- Phía nam: Giáp mảng Sunda và mảng biển Philippines.
- Phía bắc và tây: Giáp mảng Á-Âu. Một số mô hình đặt ranh giới phía bắc với vi mảng Amur dọc đới tạo núi Tần Lĩnh.
- Phía tây (Long Môn): Đới đứt gãy Long Môn (Longmen Shan) là ranh giới giữa cao nguyên Tây Tạng phía đông và khối Dương Tử.
- Phía tây nam (Sông Hồng): Đứt gãy Sông Hồng (Red River Fault) là ranh giới giữa khối Hoa Nam và khối Shan-Thái, kéo dài hơn 1.000 km từ huyện Eryuan (Vân Nam) dọc thung lũng sông Hồng đến biển Đông.
Chuyển Động Và Vai Trò Của Mảng
- Chuyển động chung: Mảng Dương Tử được cho là dịch chuyển về phía đông nam so với phần lớn Á-Âu, nhưng tốc độ cụ thể ít được nêu và phụ thuộc vào mô hình.
- Vai trò "tảng đá cứng": Khối Dương Tử là một khối vững chắc, mật độ cao. Dòng vật chất vỏ dưới từ cao nguyên Tây Tạng, bị đẩy bởi sự va chạm của mảng Ấn Độ, bị cản lại ở phía đông bởi khối này.
- Tập trung ứng suất: Vì bị chặn lại, ứng suất tích tụ dọc đới đứt gãy Long Môn, nơi khối Songpan-Garze chờm lên bồn địa Tứ Xuyên.
- Khối Tứ Xuyên-Vân Nam: Một khối vỏ ở rìa đông nam cao nguyên Tây Tạng, bị ép đẩy theo chiều kim đồng hồ về phía đứt gãy Sông Hồng. Đứt gãy Xiaojiang và đứt gãy Sông Hồng lần lượt là ranh giới đông và nam của khối này.
Long Môn, Sông Hồng Và Các Hệ Quả Địa Chất
- Dãy Long Môn: Trong đại Tân Sinh, sự va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu đã gián tiếp ảnh hưởng đến mảng Dương Tử, góp phần nâng dãy núi Long Môn.
- Đứt gãy Sông Hồng: Là một đứt gãy sâu và cổ, từng có lịch sử trượt ngang phức tạp. Các nhà địa chấn học vẫn đang tranh luận về mối quan hệ giữa đứt gãy Xiaojiang và đứt gãy Sông Hồng, vì nó ảnh hưởng đến đánh giá nguy cơ động đất đoạn phía nam.
- Bồn địa Tứ Xuyên: Hình thành sau khi mảng Dương Tử va chạm với mảng Bắc Trung Hoa vào kỷ Trias, theo Wikipedia.
- Đới địa chấn Nam-Bắc: Vùng tây nam Trung Quốc nằm trong đoạn phía nam của Đới địa chấn Nam-Bắc, với cấu trúc vỏ dày thay đổi và dòng nhiệt cao liên quan đến va chạm Ấn Độ-Á.
Lịch Sử Hình Thành
Mảng Dương Tử là một khối lục địa cổ, với lịch sử kiến tạo kéo dài từ kỷ Tân Nguyên Sinh. Vào kỷ Trias, nó va chạm với mảng Bắc Trung Hoa, gắn vào siêu lục địa Pangaea, và hình thành bồn địa Tứ Xuyên. Về sau, khối Hoa Nam chịu ảnh hưởng của sự hút chìm của Thái Bình Dương, rồi sự va chạm Ấn Độ-Á-Âu trong đại Tân Sinh. Hiện nay, mảng này chịu áp lực từ cao nguyên Tây Tạng ở phía tây và các hệ thống hút chìm, tách giãn hậu cung ở phía đông.
Các Mảng Láng Giềng
- Mảng Á-Âu: Giáp phía bắc và tây.
- Mảng Amur: Giáp phía bắc theo một số mô hình, qua đới tạo núi Tần Lĩnh.
- Mảng Okinawa: Giáp phía đông qua rift Okinawa.
- Mảng Sunda và mảng biển Philippines: Giáp phía nam.
- Cao nguyên Tây Tạng và khối Shan-Thái: Không phải mảng riêng nhưng là các khối vỏ ở phía tây và tây nam, tương tác mạnh với mảng Dương Tử.
Câu Hỏi Thường Gặp
- Mảng Dương Tử gồm những vùng nào? Phần lớn miền nam Trung Quốc, gồm bồn địa Tứ Xuyên và khối Hoa Nam.
- Đứt gãy Sông Hồng là gì? Một đới đứt gãy sâu dài hơn 1.000 km, là ranh giới giữa khối Hoa Nam và khối Shan-Thái, chạy dọc thung lũng sông Hồng đến biển Đông.
- Vì sao dãy Long Môn quan trọng? Đây là ranh giới giữa cao nguyên Tây Tạng và khối Dương Tử, nơi ứng suất tích tụ do khối vững chắc chặn dòng vật chất từ Tây Tạng.
- Mảng Dương Tử và khối Hoa Nam có phải là một? Thường là cùng một đơn vị, nhưng khối Hoa Nam còn gồm cả khối Cathaysia ở phía đông nam.
Kết Luận
Mảng Dương Tử là một khối lục địa cổ, vững chắc. Nó đóng vai trò chặn dòng vật chất từ cao nguyên Tây Tạng, khiến ứng suất tập trung dọc đới Long Môn, và là ranh giới với khối Shan-Thái dọc đứt gãy Sông Hồng. Hiểu về mảng này giúp giải thích vì sao khu vực tây nam Trung Quốc có nhiều đứt gãy, địa hình phức tạp và hoạt động địa chấn đáng chú ý.
Nguồn tham khảo:
