New Hebrides Plate Là Gì? Ranh Giới, Rãnh Sâu Và Động Đất Vanuatu
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Gần một giờ chiều ngày 17/12/2024, trung tâm Port Vila, thủ đô của Vanuatu, đang đông kín những người đi mua sắm giờ nghỉ trưa. Rồi mặt đất rung lên dữ dội trong khoảng 30 giây, những tòa nhà đổ sập, đất đá vùi lấp đường vào cảng quốc tế. Phía sau cảnh tượng ấy là một khối vỏ Trái Đất nhỏ nhưng cực kỳ sôi động nằm ngay dưới chân quần đảo: mảng New Hebrides. Bài viết này giải thích mảng New Hebrides là gì, nó tiếp giáp những mảng nào, vì sao Vanuatu rung chuyển liên tục, những trận động đất lớn đã xảy ra, và những điều khoa học vẫn còn tranh luận.
Mảng New Hebrides Là Gì?
Mảng New Hebrides (New Hebrides Plate) là một mảng kiến tạo nhỏ, chỉ lớn hơn một vi mảng một chút, nằm ở Thái Bình Dương và mang trên mình quần đảo Vanuatu. Phía tây nam, mảng Úc chui xuống bên dưới nó tại rãnh New Hebrides. Trên các bản đồ kiến tạo tổng quát, mảng này thường được gộp vào mảng Thái Bình Dương, nhưng khi xem kỹ hơn, các nhà địa chấn học coi đây là một mảnh riêng, vì nó chuyển động độc lập với mảng Thái Bình Dương.
- Phân loại: Mảng nhỏ, có liên quan đến mảng Thái Bình Dương.
- Vị trí: Tây nam Thái Bình Dương, dưới quần đảo Vanuatu.
- Tên gọi khác: Neo-Hebridean plate, vi mảng New Hebrides. Đới hút chìm tương ứng trước đây gọi là New Hebrides, nay thường gọi là đới hút chìm Vanuatu.
- Mảng láng giềng: Mảng Úc ở phía tây nam, cùng các khối nhỏ như Balmoral Reef và Conway Reef trong cùng vùng kiến tạo.
(Xem thêm: Rivera Plate Là Gì? Ranh Giới, Hút Chìm Và Động Đất Mexico)
Ranh Giới Của Mảng: Rãnh New Hebrides Và Những Khối Nhỏ
Điều khiến khu vực này phức tạp là phần mảng nằm phía trên (mảng chủ) thực ra là một tập hợp các vi mảng nhỏ, chuyển động tương đối với nhau.
- Ranh giới chính: Mảng Úc chui về phía đông xuống dưới mảng New Hebrides tại rãnh New Hebrides, một vùng hút chìm đang hoạt động mạnh. Sự hút chìm này sinh ra núi lửa, tạo nên chính quần đảo Vanuatu.
- Hai đoạn rãnh: Rãnh được chia thành rãnh New Hebrides phía nam và rãnh New Hebrides phía bắc (còn gọi là rãnh Torres), ngăn cách bởi dải đồi d'Entrecasteaux và đảo Espiritu Santo.
- Dải Loyalty ở phía nam: Dải Loyalty (Loyalty Ridge) trên mảng Úc đang dần chui và va chạm xuống dưới các vi mảng phía nam Vanuatu, gây ra rất nhiều động đất.
- Tách giãn và đứt gãy trượt bằng: Ở đoạn tây của rãnh có hiện tượng tách giãn, còn phía bắc đoạn rãnh này là đứt gãy trượt bằng dọc dải Hunter.
Vì Sao Vanuatu Rung Chuyển Liên Tục?
Câu trả lời nằm ở tốc độ hội tụ rất lớn. Tại vùng Vanuatu, mảng Úc di chuyển về phía đông-đông bắc so với mảng Thái Bình Dương với tốc độ khoảng 80 mm/năm ở khu vực tâm chấn trận động đất 2010, và khoảng 117 mm/năm ở khu vực tâm chấn trận động đất 2001. Đây là tốc độ thuộc hàng nhanh trên thế giới. Mảng Úc chui xuống rãnh New Hebrides vẫn hoạt động địa chấn đến độ sâu khoảng 300 km.
Ngoài động đất ở mặt tiếp xúc giữa hai mảng, còn có động đất ở độ sâu trung gian bên trong mảng chìm, ví dụ trận 7,1 độ năm 2001 xảy ra ở độ sâu khoảng 100 km. Bên dưới bồn trũng Bắc Fiji cũng có những trận động đất cực sâu, được cho là liên quan đến một mảnh mảng Úc đã tách rời chứ không phải đới hút chìm đang hoạt động. Theo USGS, trong vòng 400 km quanh một tâm chấn ở Vanuatu đã ghi nhận hơn một chục trận động đất từ 7 độ trở lên kể từ đầu thế kỷ 20.
Những Trận Động Đất Lớn Dọc Rãnh New Hebrides
- 9/8/1901: Tadine, New Caledonia, 7,9 độ.
- 16/6/1910: Isangel, Vanuatu, 7,8 độ.
- 20/9/1920: Isangel, Vanuatu, 7,9 độ.
- 2/12/1950: Port Vila, Vanuatu, 7,9 độ, trận mạnh nhất được ghi nhận gần thủ đô.
- 17/12/1957: Sola, Vanuatu, 7,8 độ.
- 7/10/2009: Sola, Vanuatu, 7,8 độ.
- 17/12/2024: Gần Port Vila, 7,3 độ.
Theo cơ quan địa chấn Áo GeoSphere, trong 100 năm qua đã có 24 trận động đất từ 7 độ trở lên trong bán kính 250 km quanh Port Vila.
Động Đất Port Vila Ngày 17/12/2024
Trận động đất có độ lớn 7,3, xảy ra lúc 12 giờ 47 phút giờ địa phương, cách bờ biển phía tây Port Vila khoảng 30 km, ở độ sâu khoảng 55-57 km. Theo các báo cáo, một dư chấn 5,5 độ xảy ra chỉ sáu phút sau, và một trận 6,1 độ xảy ra vào hôm sau.
- Thiệt hại công trình: Nhiều tòa nhà ở thủ đô bị hư hại nặng hoặc sập, trong đó có tòa nhà chứa nhiều đại sứ quán nước ngoài. Sạt lở đất vùi lấp đường vào cảng quốc tế, và phần lớn mạng lưới liên lạc bị hỏng.
- Con người: Số người chết trong các báo cáo ban đầu khác nhau (ít nhất 9, một số tổng hợp ghi 14). Theo ACAPS, trận động đất và dư chấn ảnh hưởng đến khoảng 80.000 người.
- Sóng thần: Trận động đất tạo ra sóng thần cao khoảng 30 cm.
Nguy Cơ Sóng Thần Từ Rãnh New Hebrides
Đây là vùng có thể sinh sóng thần. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng sóng thần từ rãnh phía nam có thể lan theo trục tây tây nam-đông đông bắc, khiến New Caledonia và nam Vanuatu chịu rủi ro lớn nhất, hoặc theo trục nam-bắc, khiến miền bắc New Zealand và Vanuatu chịu rủi ro lớn nhất. Ngày 7/12/2023, một trận động đất 7,1 độ ở đoạn nam của rãnh, do đứt gãy thrust gần mặt tiếp xúc giữa hai mảng, đã kích hoạt cảnh báo sóng thần cho bờ biển Vanuatu và New Caledonia. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2023 về trận sóng thần đảo Matthew ngày 10/2/2021 đã đánh giá lại nguy cơ sóng thần ở phía nam đới hút chìm này.
Những Điều Khoa Học Vẫn Chưa Biết Rõ
Mảng New Hebrides vẫn là một chủ đề còn nhiều điểm chưa rõ. Các tài liệu dùng lẫn các cách gọi khác nhau: lúc coi đây là một mảng nhỏ riêng, lúc xem là một tập hợp các vi mảng nằm cạnh nhau, lúc gộp vào mảng Thái Bình Dương trên các bản đồ khái quát. Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận những vi mảng quay rất nhanh trong khu vực Papua New Guinea-Solomon-Vanuatu, và tiếp tục theo dõi bằng GPS và cáp quang đáy biển để hiểu rõ hơn về chuyển động trong vùng.
Kết Luận
Mảng New Hebrides tuy nhỏ nhưng nằm ở một trong những đới hút chìm hoạt động mạnh nhất thế giới, nơi mảng Úc chui xuống với tốc độ hàng chục đến hơn một trăm milimét mỗi năm. Chính sự hội tụ nhanh đó đã sinh ra quần đảo núi lửa Vanuatu, cũng như hàng loạt trận động đất từ 7 độ trở lên, trong đó có trận động đất ở Port Vila năm 2024. Hiểu về mảng này giúp chúng ta nhận ra vì sao Vanuatu và New Caledonia luôn phải sống chung với rủi ro động đất và sóng thần.
Nguồn tham khảo:
