Merapi Là Núi Lửa Gì? Vũ Điệu Sinh Tử Giữa Lòng Đảo Java

Bài viết phát hành:

Cập nhật lần cuối:

Nằm ở ranh giới giữa tỉnh Trung Java và Đặc khu Yogyakarta trên hòn đảo Java đông dân bậc nhất thế giới, núi lửa Merapi (Gunung Merapi) thường được xem là núi lửa hoạt động mạnh nhất Indonesia. Chúng tôi từng đọc lại những ghi chép về các đợt phun trào của ngọn núi này và không khỏi chạnh lòng, bởi phía dưới sườn núi là hàng trăm nghìn mái nhà đang sáng đèn mỗi tối. Bài viết này phân tích đặc điểm địa chất, lịch sử phun trào và mức độ nguy hiểm của Merapi, kèm tình trạng cảnh báo mới nhất.

Núi Lửa Merapi Là Gì?

Merapi là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) hình nón, hoạt động rất thường xuyên, nằm ở trung tâm đảo Java, Indonesia. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, đỉnh núi cao khoảng 2.910 mét. Tên Merapi gắn với từ api trong tiếng Java và tiếng Indonesia nghĩa là lửa, nên thường được hiểu là Ngọn Núi Lửa. Hệ thống này được nuôi dưỡng bởi đới hút chìm dọc rãnh Sunda, nơi mảng Ấn Úc chìm xuống dưới mảng Sunda.

  • Vị trí. Ranh giới giữa tỉnh Trung Java và Đặc khu Yogyakarta, đảo Java, Indonesia, cách thành phố Yogyakarta khoảng 28 km về phía bắc.
  • Cấu trúc địa chất. Núi lửa dạng tầng với đá thuộc nhóm andesite và bazan andesite. Đỉnh núi được phủ bởi quần thể vòm dung nham (lava dome) không có thực vật và thường xuyên không ổn định.
  • Cơ quan giám sát. Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ Giảm nhẹ Thiên tai Địa chất (BPPTKG) tại Yogyakarta, trực thuộc Cơ quan Địa chất Indonesia.
Núi lửa Merapi trên đảo Java, Indonesia
Núi lửa Merapi. Nguồn ảnh: Wikipedia

(Xem thêm: Shiveluch Là Núi Lửa Gì? Những Vụ Nổ Siêu Khủng Khiếp Tại Kamchatka)

Đặc Điểm Phun Trào Và Hiểm Họa Wedhus Gembel

Merapi nổi tiếng với cơ chế phun trào rất riêng, và chính cơ chế ấy tạo ra những mối đe dọa trực tiếp cho vùng hạ du.

  • Vòm dung nham sụp đổ. Magma ở đây có độ nhớt cao nên vòm dung nham trên miệng hố lớn dần rồi nứt vỡ, sụp xuống dưới sức nặng của chính nó. Mỗi lần như vậy lại sinh ra những dòng phún xuất nhiệt (pyroclastic flow) cực kỳ nguy hiểm.
  • Wedhus gembel. Người dân địa phương gọi các dòng vật liệu nóng này là wedhus gembel, nghĩa là con dê lông xù, vì hình dạng đám mây cuộn tròn trên sườn núi. Chúng có nhiệt độ hàng trăm độ C và di chuyển rất nhanh xuống thung lũng.
  • Dòng bùn tro (lahar). Mưa lớn trộn với tro và đá lỏng lẻo trên sườn núi hình thành các dòng lahar, đe dọa vùng hạ du trong nhiều tháng sau mỗi đợt phun.

Cách phun trào của Merapi quen thuộc đến mức các nhà khoa học dùng tên ngọn núi này để gọi loại dòng phún xuất nhiệt sinh ra từ sự sụp đổ của vòm dung nham, tức Merapi type.

Lịch Sử Phun Trào Và Mật Độ Dân Cư Xung Quanh

Lịch sử hoạt động của Merapi gắn chặt với đời sống của những người dân sống ngay trên sườn núi màu mỡ.

  • Phun trào liên tục từ nhiều thế kỷ. Merapi phun đều đặn từ năm 1548. Hầu hết là những đợt nhỏ đến trung bình, xen kẽ những đợt lớn cách nhau vài thập niên.
  • Đợt phun trào năm 1930. Một trong những thảm họa nặng nề nhất, khi 13 ngôi làng bị phá hủy và khoảng 1.400 người thiệt mạng do dòng phún xuất nhiệt.
  • Đợt phun trào năm 2010. Đây là đợt phun mạnh nhất kể từ năm 1872. Hàng nghìn người phải sơ tán khỏi vùng bán kính 20 km, và khoảng 350 người thiệt mạng. Một số dòng phún xuất nhiệt đi xa hơn phạm vi dự báo lúc đó và đi kèm đám mây tro nóng lớn bất ngờ, khiến nhiều người dân không kịp tránh.
  • Dân cư sống sát chân núi. Theo dữ liệu GVP, gần 186.000 người sống trong bán kính 10 km quanh đỉnh. Thành phố cổ Yogyakarta, nơi có khoảng 2,4 triệu dân, chỉ cách núi khoảng 28 km.

Núi Lửa Merapi Có Nguy Hiểm Không?

Có, và đây là câu trả lời chúng tôi không muốn làm nhẹ đi. Merapi được xếp vào nhóm Núi lửa Thập niên (Decade Volcano), danh sách các ngọn núi lửa được cộng đồng khoa học quốc tế chọn để nghiên cứu đặc biệt vì lịch sử phun trào lớn và vị trí gần khu dân cư đông đúc.

  • Tốc độ tàn phá rất nhanh. Dòng phún xuất nhiệt có thể đi từ miệng núi xuống các làng mạc trong vài phút, và lahar có thể quét qua các thung lũng khi mưa lớn.
  • Tình trạng cảnh báo mới nhất. Theo báo cáo của BPPTKG, đến ngày 5 tháng 11 năm 2026, Merapi vẫn ở Mức III (Siaga, cảnh báo cao thứ hai trong thang bốn mức). Cơ quan này cho biết nguồn cung magma vẫn tiếp diễn, núi liên tục có các đợt dung nham nóng sáng trượt xuống sườn tây nam về phía sông Krasak với quãng đường vài km.
  • Vùng nguy hiểm được khoanh rõ. Theo khuyến cáo gần đây của BPPTKG, nguy cơ ở sườn nam đến tây nam kéo dài tới 5 km dọc sông Boyong và tới 7 km dọc các sông Bedog, Krasak, Bebeng. Ở sườn đông nam, vùng nguy hiểm kéo dài khoảng 3 km dọc sông Woro và 5 km dọc sông Gendol.
  • Giám sát liên tục. Chính quyền Indonesia duy trì vùng cấm quanh đỉnh núi cùng mạng lưới cảm biến địa chấn và camera theo dõi, để kịp sơ tán người dân khi cần.

Quy Trình 4 Bước Chuẩn Bị An Toàn Khi Đến Gần Merapi

Nếu bạn sống hoặc dự định du lịch quanh Yogyakarta, đây là các bước chúng tôi khuyên bạn thực hiện.

  1. Kiểm tra mức cảnh báo và vùng nguy hiểm mới nhất từ BPPTKG hoặc ứng dụng MAGMA Indonesia trước khi đi, và kiểm tra lại vào sáng ngày khởi hành.
  2. Không vào vùng bị cấm quanh đỉnh núi và các lòng sông bắt nguồn từ Merapi, kể cả khi trời quang và núi trông yên tĩnh.
  3. Tìm hiểu tuyến sơ tán và điểm tập trung gần nơi ở, nhất là khi lưu trú ở các huyện Sleman, Magelang, Boyolali hoặc Klaten.
  4. Chuẩn bị khẩu trang, kính bảo hộ và theo dõi cảnh báo mưa lớn, vì lahar có thể xuất hiện sau mưa ngay cả khi núi không phun.

Câu Hỏi Thường Gặp

  • Núi lửa Merapi cao bao nhiêu? Theo GVP, đỉnh núi cao khoảng 2.910 mét. Độ cao này có thể thay đổi vài chục mét do vòm dung nham mọc lên rồi sụp xuống.
  • Merapi có đang phun trào không? Có. GVP ghi nhận giai đoạn phun hiện tại bắt đầu từ cuối năm 2020, với cột tro, dung nham nóng sáng trượt xuống sườn núi và các dòng phún xuất nhiệt xuất hiện theo từng đợt.
  • Wedhus gembel là gì? Đó là tên gọi dân gian của dòng phún xuất nhiệt ở Merapi. Chúng gồm khí, tro và đá nóng, di chuyển rất nhanh xuống sườn núi.
  • Có thể đến Yogyakarta du lịch khi Merapi ở mức Siaga không? Thành phố cách núi khoảng 28 km và vẫn đón khách, nhưng bạn cần theo dõi thông báo chính thức và tuân thủ vùng cấm, vì quy định có thể thay đổi nhanh theo hoạt động của núi.

Kết Luận

Núi lửa Merapi cho chúng ta thấy hiểm họa địa chất và cuộc sống của hàng trăm nghìn người có thể nằm sát cạnh nhau đến mức nào. Chúng tôi tin rằng việc hiểu rõ cách ngọn núi vận hành, theo dõi cảnh báo chính thức và tôn trọng vùng cấm là cách thiết thực nhất để người dân và du khách cùng giữ an toàn.

Nguồn tham khảo:

BPPTKG, Cơ quan Địa chất Indonesia, báo cáo hoạt động núi lửa trên cổng MAGMA Indonesia: magma.esdm.go.id

    (Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo)

    Bài liên quan