Shiveluch Là Núi Lửa Gì? Những Vụ Nổ Siêu Khủng Khiếp Tại Kamchatka

Nằm ở miền trung bán đảo Kamchatka thuộc vùng Viễn Đông nước Nga, núi lửa Shiveluch (hay Sheveluch) được xem là một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất Kamchatka, nổi tiếng với những vụ nổ tạo cột tro cao hàng chục kilômét. Chúng tôi từng xem lại những ảnh vệ tinh chụp ngày ngọn núi này phun trào năm 2023 và thật sự choáng ngợp trước quy mô của đám mây tro kéo dài hàng nghìn kilômét. Bài viết này phân tích đặc điểm địa chất, lịch sử phun trào và mức độ nguy hiểm của Shiveluch, kèm tình trạng hoạt động trong năm 2026.

Núi Lửa Shiveluch Là Gì?

Shiveluch là một tổ hợp núi lửa dạng tầng (stratovolcano) lớn, nằm trong nhóm núi lửa Klyuchevskaya ở miền trung bán đảo Kamchatka, Liên bang Nga. Ngọn núi được nuôi dưỡng bởi đới hút chìm, nơi mảng Thái Bình Dương chìm xuống dưới bán đảo Kamchatka và cung cấp nguồn magma dồi dào cho những vụ nổ mạnh. Khu dân cư gần nhất là thị trấn Klyuchi, cách núi khoảng 50 km.

• Vị trí. Bán đảo Kamchatka, vùng Viễn Đông, Liên bang Nga.
• Cấu trúc địa chất. Tổ hợp gồm núi lửa cổ Old Shiveluch, một miệng caldera cổ và núi lửa trẻ Young Shiveluch, nơi các vòm dung nham liên tục hình thành.
• Độ cao. Đỉnh núi theo danh mục của GVP và KVERT cao khoảng 3.283 mét. Phần vòm dung nham đang hoạt động thấp hơn nhiều, khoảng 2.500 mét theo thông báo của KVERT, và độ cao này thay đổi sau mỗi đợt vòm mọc lên hoặc sụp đổ.
• Cơ quan giám sát. Nhóm ứng phó phun trào núi lửa Kamchatka (KVERT), thuộc Viện Núi lửa học và Địa chấn học, Phân viện Viễn Đông của Viện Hàn lâm Khoa học Nga.

(Xem thêm: Kilauea Là Núi Lửa Gì? Cơ Chế Hung Bạo Của Nó)

Đặc Điểm Kiến Tạo Và Sự Hình Thành Vòm Dung Nham

Shiveluch có cơ chế hoạt động rất đặc trưng, và chính cơ chế đó tạo ra sức tàn phá lớn của nó.

• Vòm dung nham liên tục lớn dần. Magma ở đây có độ nhớt cao nên bị đùn lên miệng hố của Young Shiveluch thành các vòm dung nham, tạo ra áp lực rất lớn bên trong.
• Sụp đổ và nổ. Khi vòm không chịu nổi áp lực hoặc đổ sập dưới sức nặng của chính nó, nó có thể gây ra những vụ nổ mạnh, các dòng phún xuất nhiệt (pyroclastic flow) và cột tro bay cao lên tầng khí quyển trên.
• Tốc độ cung cấp magma cao. Núi phun ra lượng magma lớn mỗi năm, nên các đợt phun và hiện tượng dòng dung nham nóng đổ xuống sườn núi diễn ra thường xuyên.

Lịch Sử Phun Trào Và Mức Độ Nguy Hiểm

Shiveluch bắt đầu hình thành cách đây khoảng 60.000 đến 70.000 năm và đã có ít nhất 60 vụ phun trào lớn trong kỷ Holocene. Từ năm 1999, ngọn núi bước vào một giai đoạn hoạt động kéo dài đến nay.

• Các thảm họa 1854 và 1964. Hai đợt phun này gây sập một phần lớn vòm dung nham, tạo ra những dòng lở đất đá có sức tàn phá rất lớn.
• Phun trào cực mạnh tháng 4 năm 2023. Từ ngày 10 đến 13 tháng 4 năm 2023, Shiveluch có một đợt phun nổ dữ dội với cột tro lên tới khoảng 20 km, đánh sập một phần quần thể vòm dung nham. Tro rơi dày phủ thị trấn Klyuchi, và các đám mây tro, khí lan thành dải dài hơn 3.500 km. Các nhà khoa học đánh giá đợt phun này ở mức 3 đến 4 trên thang VEI.
• Năm 2026 tiếp tục sôi động. Theo các thông báo của KVERT, núi nhiều lần có vụ nổ tạo cột tro cao 11 đến 12 km vào ngày 29 tháng 3, ngày 6 tháng 6 và ngày 5 tháng 7 năm 2026. Mỗi lần như vậy, mã màu hàng không đều được nâng tạm thời lên mức đỏ.
• Ảnh hưởng đến hàng không. Tro từ Shiveluch có thể bay vào hành lang bay Bắc Thái Bình Dương. Mức cam là trạng thái nền của ngọn núi, và mức đỏ được ban hành khi có vụ nổ tro gây nguy cơ trực tiếp cho máy bay.

Núi Lửa Shiveluch Có Nguy Hiểm Không?

Có, nhưng cần nhìn đúng bản chất của mối nguy. Vùng quanh núi dân cư thưa thớt, nên nguy cơ trực tiếp với con người không lớn bằng nhiều núi lửa khác. Tuy vậy, những vụ nổ mạnh có thể gây tro rơi và dòng phún xuất nhiệt trong phạm vi vài chục kilômét, và tro bay cao luôn là mối đe dọa cho ngành hàng không.

• Tro bụi và hàng không. Hạt tro mịn có thể làm hỏng động cơ phản lực và mài mòn kính buồng lái, nên các hãng bay phải đổi tuyến khi có cảnh báo.
• Tro rơi ở các khu dân cư. Năm 2023, tro phủ thị trấn Klyuchi thành một lớp dày, ảnh hưởng đến sinh hoạt và giao thông của người dân.
• Khó dự đoán thời điểm. Các nhà khoa học từng dự báo một vụ phun lớn từ giữa năm 2022 vì vòm dung nham mất ổn định, nhưng thời điểm chính xác vẫn không thể biết trước.

Quy Trình 4 Bước Theo Dõi Cảnh Báo Núi Lửa Kamchatka

Nếu bạn làm trong ngành hàng không, nghiên cứu hoặc chỉ muốn theo dõi ngọn núi này, đây là cách chúng tôi thường làm.

1. Mở trang của KVERT dành cho Shiveluch để xem mã màu hàng không hiện tại và các thông báo mới nhất.
2. Đọc phần mô tả hoạt động để biết núi đang phun theo kiểu nào, ví dụ vòm dung nham mọc lên, vụ nổ tro hay dòng nóng lở xuống sườn.
3. Đối chiếu với thông báo tro núi lửa của Trung tâm cảnh báo tro Tokyo để biết độ cao và hướng bay của đám mây.
4. Kiểm tra lại sau mỗi vài giờ khi mã màu tăng lên mức đỏ, vì tình hình có thể thay đổi rất nhanh.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Núi lửa Shiveluch cao bao nhiêu? Đỉnh núi theo danh mục của GVP và KVERT cao khoảng 3.283 mét. Phần Young Shiveluch đang hoạt động thấp hơn, và vòm dung nham thay đổi độ cao sau mỗi đợt phun.
• Shiveluch có đang phun trào không? Có. Giai đoạn hoạt động hiện tại bắt đầu từ năm 1999, và trong năm 2026 núi nhiều lần phun tro cao hơn 10 km.
• Mã màu hàng không đỏ nghĩa là gì? Đây là mức cao nhất trong bốn mức xanh, vàng, cam, đỏ. Mức đỏ cho biết tro núi lửa đang gây hoặc sắp gây nguy hiểm trực tiếp cho máy bay.
• Shiveluch có đe dọa dân cư gần đó không? Khu vực quanh núi dân cư thưa, nhưng thị trấn Klyuchi từng bị tro rơi dày năm 2023, nên người dân vẫn cần theo dõi cảnh báo.

Kết Luận

Shiveluch là một trong những núi lửa sôi động nhất Kamchatka, với vòm dung nham liên tục phát triển và những vụ nổ có thể đưa tro lên tầng cao của khí quyển. Chúng tôi tin rằng việc theo dõi sát các thông báo của KVERT là cách tốt nhất để hiểu ngọn núi này và giảm rủi ro cho cả người dân lẫn ngành hàng không.

Nguồn tham khảo

KVERT, Viện Núi lửa học và Địa chất học Viễn Đông, trang theo dõi núi lửa Sheveluch: kvert.febras.net