Kilauea Là Núi Lửa Gì? Cơ Chế Hung Bạo Của Nó

Nằm trên đảo lớn Hawaii thuộc Hoa Kỳ, núi lửa Kīlauea là một trong những núi lửa hình khiên hoạt động mạnh nhất Trái Đất. Chúng tôi từng theo dõi những đoạn video ghi lại các cột dung nham bắn lên từ miệng hố Halemaʻumaʻu và không thể rời mắt, bởi vẻ đẹp ấy luôn đi kèm những rủi ro rất thật cho người dân và du khách. Bài viết này phân tích đặc điểm địa chất, lịch sử phun trào, đợt phun trào lớn năm 2018 và tình trạng cảnh báo mới nhất của Kīlauea.

Kīlauea Là Núi Lửa Gì?

Kīlauea là một núi lửa hình khiên (shield volcano) có sườn thoải, thấp và rộng, nằm ở phía đông nam của đảo Hawaii. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian và Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), núi hình thành từ một điểm nóng magma (hotspot) bên dưới lớp vỏ, nơi dung nham bazan lỏng tuôn lên liên tục qua hàng trăm nghìn năm.

• Vị trí. Đông nam đảo Hawaii, các hoạt động gần đây đều nằm trong Vườn quốc gia Núi lửa Hawaii (Hawaii Volcanoes National Park), Hoa Kỳ.
• Cấu trúc địa chất. Núi lửa hình khiên với đỉnh có một miệng chảo lớn gọi là Kaluapele (Kīlauea caldera). Bên trong chảo có hố Halemaʻumaʻu nổi tiếng.
• Độ cao. Khoảng 1.247 mét theo thông báo của Đài quan sát Núi lửa Hawaii (HVO). Một số tài liệu ghi 1.222 mét vì cách đo khác nhau.
• Cơ quan giám sát. Đài quan sát Núi lửa Hawaii (HVO) thuộc USGS.

(Xem thêm: Lewotobi Laki-Laki Là Núi Lửa Gì? Quả Bom Hẹn Giờ Dưới Lớp Vỏ Trái Đất)

Đặc Điểm Cấu Trúc Và Hố Dung Nham Halemaʻumaʻu

Kīlauea khác hẳn những núi lửa dạng tầng quen thuộc, cả về hình dáng lẫn cách phun trào.

• Dung nham bazan lỏng. Magma bazan có độ nhớt thấp nên dung nham thường chảy tràn ra ngoài thay vì tạo những vụ nổ tro khổng lồ. Nhưng điều này không có nghĩa núi luôn hiền lành, vì năm 2018 hố Halemaʻumaʻu cũng từng có những vụ nổ tạo cột tro cao khoảng 9 km.
• Hố Halemaʻumaʻu. Nằm trong chảo đỉnh, nơi từng có hồ dung nham tồn tại suốt khoảng mười năm, từ năm 2008 đến 2018, và hiện là nơi diễn ra các đợt phun dung nham.
• Vùng khe nứt đông và tây nam. Magma từ đỉnh có thể di chuyển ngầm dọc các khe nứt rồi trào ra ở xa hơn, như đã xảy ra năm 2018. Vì vậy HVO luôn theo dõi cả hai vùng này.

Lịch Sử Phun Trào Và Đợt Phun Trào Lớn Năm 2018

Lịch sử Kīlauea được ghi chép rất kỹ, với những chu kỳ phun kéo dài hàng chục năm.

• Phun trào Puʻu ʻŌʻō từ 1983 đến 2018. Đợt phun này kéo dài 35 năm ở vùng khe nứt phía đông, là một trong những đợt phun liên tục dài nhất từng được ghi nhận trên Trái Đất. Dung nham từng chôn vùi nhiều khu dân cư, trong đó có thị trấn Kalapana và Kaimū năm 1990.
• Khủng hoảng năm 2018. Ngày 30 tháng 4, đáy miệng Puʻu ʻŌʻō sụp xuống. Từ ngày 3 tháng 5, hàng loạt khe nứt mở ra ở khu Leilani Estates và Lanipuna Gardens, phun dung nham ngay giữa khu dân cư. Magma từ đỉnh chảy ngầm xuống vùng này, khiến hồ dung nham ở Halemaʻumaʻu cạn dần và miệng hố sụt lún liên tục.
• Hậu quả để lại. Theo Cơ quan Công viên Quốc gia, dòng dung nham ở khu vực phía đông đã phá hủy khoảng 700 ngôi nhà, khiến hơn 2.000 người phải rời nơi ở và tạo thêm khoảng 875 mẫu Anh đất mới. Miệng Halemaʻumaʻu sâu thêm từ khoảng 85 mét lên khoảng 488 mét, và đã có hơn 60.000 trận động đất từ tháng 5 đến tháng 8. Đợt phun kết thúc đầu tháng 8 năm 2018.
• Phun trào từng đợt từ tháng 12 năm 2024. Ngày 23 tháng 12 năm 2024, một chuỗi phun trào mới bắt đầu ở hai miệng núi lửa bắc và nam trong Halemaʻumaʻu. Mỗi đợt cột dung nham thường kéo dài dưới 12 giờ và cách nhau ít nhất hai tuần. Đến ngày 17 tháng 10 năm 2026 đã có 55 đợt, và đây là kiểu phun theo đợt chưa từng thấy ở Kīlauea kể từ những năm đầu của đợt phun Puʻu ʻŌʻō.

Núi Lửa Kīlauea Có Nguy Hiểm Không?

Có. Dung nham thường chảy đủ chậm để người dân kịp sơ tán, nhưng năm 2018 cho chúng tôi thấy chỉ cần một đêm cũng đủ làm thay đổi cuộc sống của hàng trăm gia đình.

• Tình trạng cảnh báo mới nhất. Ngày 2 tháng 11 năm 2026, HVO nâng cảnh báo của Kīlauea từ mức Advisory lên mức Watch, mã màu hàng không từ vàng lên cam, khi dung nham bắt đầu tràn ra từ miệng phía bắc trong Halemaʻumaʻu. Đến ngày 4 tháng 11, mức cảnh báo này vẫn được giữ và HVO cho biết đợt phun cột dung nham thứ 56 có thể xảy ra bất cứ lúc nào trong vài ngày tới.
• Dòng dung nham. Dung nham có nhiệt độ rất cao có thể thiêu rụi nhà cửa, đường sá và rừng trên đường nó đi.
• Khí độc và sương mù núi lửa (vog). Khí sulfur dioxide (SO2) kết hợp với hơi ẩm tạo thành vog, gây ảnh hưởng đến hô hấp, nhất là với người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ và người cao tuổi.
• Mảnh dung nham và tro rơi. Trong các đợt phun cột dung nham, mảnh phun trào rơi xuống quanh miệng núi, đã có lần phá hủy cả camera quan sát của HVO ở đợt phun số 38.

Quy Trình 4 Bước Theo Dõi An Toàn Khi Đến Vườn Quốc Gia Núi Lửa Hawaii

Nếu bạn dự định đến xem Kīlauea, đây là các bước chúng tôi khuyên bạn thực hiện.

1. Kiểm tra mức cảnh báo và bản tin mới nhất trên trang cập nhật núi lửa của HVO trước chuyến đi và vào sáng ngày khởi hành.
2. Xem thông tin khu vực mở cửa và đóng cửa trên trang chính thức của Vườn quốc gia Núi lửa Hawaii.
3. Theo dõi chất lượng không khí và hạn chế ra ngoài khi vog dày, nhất là nếu bạn hoặc người đi cùng có bệnh hô hấp.
4. Chỉ quan sát từ các điểm ngắm được phép, không vượt hàng rào hoặc tiến sát miệng núi dù dung nham trông có vẻ yên tĩnh.

Câu Hỏi Thường Gặp

• Kīlauea có đang phun trào không? Có. Từ ngày 23 tháng 12 năm 2024, núi phun từng đợt trong hố Halemaʻumaʻu. Đầu tháng 11 năm 2026, cảnh báo đang ở mức Watch.
• Núi lửa hình khiên khác núi lửa dạng tầng thế nào? Núi lửa hình khiên có sườn thoải và phun chủ yếu dung nham bazan lỏng. Núi lửa dạng tầng dốc hơn, magma nhớt hơn nên thường nổ mạnh hơn.
• Vog là gì? Đó là lớp sương mù núi lửa gồm khí sulfur dioxide và các hạt nhỏ, hình thành khi khí của núi lửa gặp hơi ẩm trong không khí.
• Có thể đến xem Kīlauea phun trào không? Có, vì vườn quốc gia thường mở các điểm ngắm an toàn. Tuy vậy bạn cần xem thông báo chính thức trước khi đi vì khu vực mở cửa có thể thay đổi nhanh.

Kết Luận

Kīlauea là nơi vẻ đẹp của thiên nhiên và sức mạnh của lòng đất cùng xuất hiện trước mắt chúng ta. Chúng tôi tin rằng nhờ hệ thống giám sát chặt chẽ của USGS và sự tôn trọng các khuyến cáo chính thức, con người vẫn có thể ngắm nhìn ngọn núi này một cách an toàn.

Nguồn tham khảo

USGS Hawaiian Volcano Observatory, trang cập nhật hoạt động núi lửa Kīlauea: usgs.gov