Tokachidake Là Núi Lửa Gì? Phức Hợp Dạng Tầng Hoạt Động Dữ Dội Và Thảm Họa Lahar Tại Hokkaido, Nhật Bản

Nằm sừng sững tại Vườn quốc gia Daisetsuzan ở trung tâm đảo Hokkaido, Nhật Bản, thuộc khu vực Vành đai lửa Thái Bình Dương, núi lửa Tokachidake (Tokachi) là một trong những hệ thống địa chất hoạt động mạnh mẽ và thu hút sự chú ý lớn nhất miền bắc xứ sở hoa anh đào. Qua quá trình phân tích dữ liệu quan trắc địa chấn tại khu vực Đông Bắc Á, chúng tôi nhận thấy với cảnh quan hoang sơ, những hố phun khí lưu huỳnh bốc khói nghi ngút cùng lịch sử bùng nổ dữ dội, nơi đây chính là một điểm đến nghiên cứu địa chất có ý nghĩa quyết định.

Tokachidake Là Núi Lửa Gì?

Tokachidake là một phức hợp Núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) bao gồm nhiều nón núi lửa và miệng hố sụt lở, tọa lạc ở trung tâm đảo Hokkaido, Nhật Bản. Theo hồ sơ địa chất từ Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian, đỉnh cao nhất của hệ thống này đạt khoảng 2.077 mét so với mực nước biển, ngự trị như một chóp nhọn kiêu hãnh trên dãy núi Tokachi.

Xét về bản chất kiến tạo, Tokachidake được hình thành từ đới hút chìm mạnh mẽ khi mảng Thái Bình Dương chui sâu xuống bên dưới mảng lục địa Okhotsk. Quá trình đùn ép mác-ma kéo dài hàng chục ngàn năm đã tạo nên một phức hợp dốc đứng gồm nhiều nón núi lửa chồng chéo lên nhau (như Mae-Tokachi, Kamifurano-dake). Hệ thống này sở hữu nhiều miệng hố phun trào lịch sử liên tục dịch chuyển theo thời gian. Cụ thể như miệng hố Taisho, Mae-Tokachi và Showa-Shinzan - nơi ghi nhận các đợt bộc phát năng lượng khốc liệt nhất trong thời kỳ cận đại.

• Vị trí địa lý: Vườn quốc gia Daisetsuzan, trung tâm đảo Hokkaido, Nhật Bản (nằm sát ranh giới các thị trấn Biei, Kamifurano và Kamikawa).
• Cấu trúc địa chất: Phức hợp núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) gồm nhiều nón núi lửa xếp chồng, kết hợp với các vòm dung nham (Lava dome) và hệ thống vách sụt lở caldera (lòng chảo sụt lở núi lửa) cổ đại.
• Cơ quan giám sát: Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA).

(Xem thêm: Hokkaido-Komagatake Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Móng Ngựa Độc Đáo Và Lịch Sử Phun Trào Dữ Dội Tại Nhật Bản)

Đặc Điểm Hoạt Động Phun Trào Của Tokachi

Dữ liệu lịch sử quan trắc chỉ ra rằng Tokachidake là một trong những ngọn núi lửa có chu kỳ bùng nổ ngắn và mạnh mẽ nhất tại đảo Hokkaido, với các mốc thảm họa địa chất chấn động:

• Trận đại phun trào năm 1926 và thảm họa lahar: Ngày 24 tháng 5 năm 1926, một đợt bùng nổ phreatic chớp nhoáng tại miệng hố Taisho đã làm sụt lở toàn bộ sườn núi phía tây. Nguồn nhiệt khổng lồ làm tan chảy tức thì lớp băng tuyết mùa xuân bao phủ trên đỉnh núi, tạo nên một trận lũ bùn đá (lahar) cuồn cuộn di chuyển với vận tốc 40 km/h. Trận lahar này đã càn quét các thung lũng, san phẳng làng mạc và cướp đi tính mạng của 144 người dân tại Biei và Kamifurano - một trong những thảm họa núi lửa tàn khốc nhất lịch sử Nhật Bản thế kỷ 20.
• Chu kỳ bộc phát dữ dội giai đoạn 1962 và 1988-1989: Ngọn núi tiếp tục bùng nổ quy mô lớn vào tháng 6 năm 1962, phóng thích cột tro bụi cao tới 12 km và ném các đài bom dung nham ra bán kính hàng kilomet. Đến giai đoạn 1988-1989, Tokachi lại trải qua hàng loạt đợt bùng nổ mang kiểu phun trào Vulcanian, rải tro bụi phủ kín thảm thực vật vùng cao nguyên Furano.
• Hoạt động phát thải khí địa nhiệt dai dẳng: Lượng lớn khí sulfur dioxide (SO₂), hydrogen sulfide (H₂S) và hơi nước siêu nhiệt liên tục thoát ra từ các lỗ thông hơi (fumaroles) xung quanh miệng hố Taisho và Furano, duy trì một vùng địa nhiệt sôi sục quanh năm.

Tokachi Có Nguy Hiểm Không?

Cần lưu ý rằng Tokachidake được xếp vào danh sách các ngọn núi lửa nguy hiểm cấp độ cao tại Nhật Bản, tạo ra nhiều mối đe dọa trực diện đối với khu vực hạ lưu:

• Hiểm họa Lũ bùn lahar mùa tuyết tan: Do nằm ở vùng cận cực đảo Hokkaido, Tokachidake bị bao phủ bởi lớp băng tuyết rất dày suốt mùa đông kéo dài. Bất kỳ đợt phun trào hoặc phun nổ thủy nhiệt nào xảy ra trong giai đoạn này cũng có nguy cơ làm tan chảy tuyết chớp nhoáng, kích hoạt các dòng Lũ bùn lahar tàn phá các khu đô thị sầm uất ven thung lũng Biei và Furano.
• Hiểm họa tro bụi và đá văng bộc phát: Các trận nổ Vulcanian bất ngờ có thể ném đá nóng ra xa hàng kilomet và phát tán tro bụi mịn silicate theo hướng gió. Tro bụi này không chỉ tàn phá nặng nề nông nghiệp (các trang trại hoa và rau củ nổi tiếng tại Furano) mà còn làm ô nhiễm hệ thống nước và gây gián đoạn các chuyến bay tại Sân bay Asahikawa.
• Hệ thống quan trắc và phòng thủ thiên tai kiên cố: Để ngăn ngừa thảm họa lặp lại như năm 1926, chính quyền tỉnh Hokkaido phối hợp cùng JMA đã xây dựng hệ thống đập ngăn lahar khổng lồ dọc theo sông Furano. Đồng thời, JMA duy trì các cảm biến địa chấn, định vị GPS bề mặt và camera hồng ngoại 24/7 để liên tục cập nhật Cấp độ Cảnh báo Núi lửa, kịp thời sơ tán du khách khi phát hiện mác-ma dâng cao.

Kết Luận

Phức hợp núi lửa Tokachidake tại Hokkaido, Nhật Bản là một thực thể địa chất đầy uy lực với lịch sử phun nổ dữ dội và hiểm họa lũ bùn lahar luôn rình rập. Sự kết hợp giữa cảnh quan hoang sơ tráng lệ và sức mạnh bộc phát bất ngờ đòi hỏi Cơ quan Khí tượng Nhật Bản phải liên tục duy trì quan trắc địa chấn 24/7. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các bản tin cảnh báo an toàn từ JMA có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ tính mạng cho cư dân địa phương và hàng ngàn lượt du khách ghé thăm Vườn quốc gia Daisetsuzan mỗi năm.

Nguồn tham khảo:

Chương trình Núi lửa Toàn cầu (Global Volcanism Program), Viện Smithsonian - Hồ sơ dữ liệu núi lửa Tokachidake

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) - Cổng thông tin cảnh báo và quan trắc núi lửa Nhật Bản