Whakaari White Island Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Thảm Họa Tại New Zealand

Người Māori gọi nơi này là Te Puia o Whakaari, nghĩa là Ngọn núi lửa kịch tính. Năm 1769, thuyền trưởng James Cook đặt tên là White Island vì hòn đảo lúc nào cũng được bao phủ bởi một đám mây hơi nước trắng. Hơn hai thế kỷ sau, cái tên ấy gắn liền với một ngày không ai quên được. Núi lửa Whakaari, nằm ngoài khơi Vịnh Plenty, New Zealand, là ngọn núi lửa dạng nón hoạt động thường xuyên nhất của đất nước này, và cũng là nơi diễn ra thảm họa ngày 9 tháng 12 năm 2019. Chúng tôi viết bài này với sự tôn trọng dành cho những người đã mất và những người còn sống mang vết thương, bởi câu chuyện của Whakaari trước hết là câu chuyện về con người.

Whakaari White Island Là Núi Lửa Gì?

Whakaari nằm cách thị trấn Whakatāne khoảng 48 km ngoài khơi và là một đảo tư nhân. Theo GeoNet, ngọn núi này đã được dựng lên bởi hoạt động núi lửa liên tục trong ít nhất 150.000 năm. Phần nhô lên khỏi mặt nước chỉ là một phần nhỏ, vì khoảng 70 phần trăm khối núi lửa nằm dưới biển. Ba đặc điểm chính của ngọn núi:

• Hai nón chồng lên nhau: Đảo gồm hai nón núi lửa tầng chồng lên nhau, đỉnh cao khoảng 294 mét theo hồ sơ Smithsonian. Đây là phần nhô lên của một núi lửa ngầm lớn hơn nhiều, có đáy rộng khoảng 16 nhân 18 km.
• Đá andesit và andesit bazan: Đây là loại magma đặc trưng của vùng hút chìm. Núi nằm ở đầu phía bắc của vùng núi lửa Taupō, nơi một mảng kiến tạo chui xuống dưới mảng khác.
• Hệ thống thủy nhiệt nông: Ngay dưới miệng núi là một lớp nước ngầm rất nóng và khí núi lửa. Chính lớp này khiến những vụ nổ thủy nhiệt có thể xảy ra bất ngờ, như chúng tôi giải thích ở phần sau.

(Xem thêm: Sao Kim Là Gì? Tất Tần Tật Về Địa Ngục Kim Tinh Trong Hệ Mặt Trời)

Một Hòn Đảo Có Lịch Sử Dài

Whakaari chưa bao giờ thật sự yên lặng, và các đợt phun lớn nhỏ đã nối tiếp nhau trong lịch sử:

• Năm 1914, thảm họa của những người thợ mỏ: Trước đó nhiều năm, người ta khai thác lưu huỳnh trên đảo. Năm 1914, một vụ sập vách miệng núi đã vùi lấp khu trại thợ và làm 12 người chết.
• Từ năm 1975 đến năm 2000: Theo GeoNet, núi lửa trải qua một đợt phun kéo dài suốt gần 25 năm, từ tháng 12 năm 1975 đến tháng 9 năm 2000.
• Các đợt phun năm 2012, 2013, 2016 và 2019: Núi lửa tiếp tục có những vụ phun rõ rệt, trong đó vụ năm 2019 là nghiêm trọng nhất.

Ngày 9 Tháng 12 Năm 2019

Lúc 14 giờ 11 phút ngày 9 tháng 12 năm 2019 theo giờ địa phương, Whakaari phun nổ. Đó là một vụ phun nổ thủy nhiệt, tức vụ nổ do hơi nước siêu nóng bị nén chặt dưới lòng đất, không có dòng dung nham nào kèm theo. Vụ nổ tạo ra cột hơi nước cao gần 4 km, đồng thời thổi một làn sóng đá nóng, tro và khí axit quét ngang nền miệng núi.

Lúc đó có 47 người trên đảo, phần lớn là du khách. Theo số liệu chính thức, 22 người đã thiệt mạng, trong đó có hai người không bao giờ được tìm thấy và sau này được tuyên bố đã mất, và 25 người bị thương, nhiều người bị bỏng nặng. Con số 22 chỉ được xác nhận đầy đủ vào tháng 7 năm 2020, khi một người đàn ông qua đời ở nước ngoài vì biến chứng của vết thương. Hai tuần trước vụ nổ, từ ngày 18 tháng 11, GeoNet đã nâng mức cảnh báo từ 1 lên 2, nghĩa là bất ổn từ vừa đến cao, nhưng các chuyến tham quan vẫn diễn ra. Sau đó, một phiên tòa tuyên công ty quản lý đảo có tội vì những thiếu sót nghiêm trọng về an toàn. Chúng tôi nghĩ bài học đau xót nhất nằm ở chỗ này: một mức cảnh báo chỉ là tín hiệu về hiện trạng núi lửa, không phải lời đảm bảo an toàn cho ai bước vào miệng núi.

Những Năm Sau Thảm Họa

Whakaari không ngừng hoạt động sau năm 2019. Các mốc gần đây cho thấy ngọn núi vẫn đang bất ổn:

• Ngày 25 tháng 5 năm 2024: GeoNet ghi nhận một vụ phun nhỏ, sau đó mức cảnh báo vẫn giữ ở mức 2.
• Tháng 4 và tháng 10 năm 2025: Mức cảnh báo được nâng lên 3 khi tro bụi xuất hiện ngày càng nhiều trong cột khói, rồi lại tăng sau hai vụ phun ngắn ngày 30 tháng 10 năm 2025.
• Tháng 3 năm 2026: Ngày 12 tháng 3, một cột tro yếu xuất hiện và mức cảnh báo lên 3. Sau khi các chuyến bay kiểm tra xác nhận hoạt động nhẹ đã dừng, mức cảnh báo hạ xuống 2 vào giữa tháng. Đến ngày 24 tháng 3, một vụ phun mới tạo ra cột tro xám đậm cao khoảng 1.300 mét trên miệng núi.
• Tháng 6 năm 2026: Các quan sát cho thấy hơi nước và khí vẫn tiếp tục thoát ra, nhưng không phát hiện vụ phun mới. Núi lửa được giữ ít nhất ở mức 2.

Vì Sao Whakaari Khó Dự Báo?

GeoNet nhiều lần nhắc rằng hoạt động ở Whakaari có thể leo thang nhanh chóng với rất ít hoặc không có cảnh báo trước, nhất là do hệ thống thủy nhiệt nông bên dưới miệng núi. Hơi nước siêu nóng bị giữ lại có thể làm nổ tung lớp đá phía trên chỉ trong vài giây. Mức cảnh báo phản ánh tình trạng hiện tại của núi lửa chứ không phải dự báo cho tương lai, và các nhà khoa học cho biết chính con số này chỉ là một cơ chế báo hiệu khá thô.

Ai Đang Theo Dõi Whakaari?

Việc giám sát do GeoNet, chương trình thông tin hiểm họa địa chất của New Zealand, đảm nhiệm cùng Earth Sciences New Zealand (ESNZ). Hệ thống cảnh báo dùng thang từ 0 đến 5, trong đó mức 3 nghĩa là đã hoặc có thể xảy ra một vụ phun nhẹ, còn mức 5 là vụ phun lớn. Hiện tại có một điểm yếu mà các nhà khoa học nói rõ:

• Chưa có cảm biến thời gian thực trên đảo: ESNZ cho biết hiện nay việc theo dõi dựa vào camera từ xa, ảnh vệ tinh và các chuyến bay đo khí hoặc quan sát định kỳ.
• Khó phân biệt mức 1 và mức 2: Vì thiếu dữ liệu trực tiếp, các nhà khoa học nói họ không thể phân biệt đáng tin cậy giữa hai mức thấp này, nên Whakaari sẽ được giữ ít nhất ở mức 2 cho đến khi thiết bị trên đảo được lắp đặt lại.

Kết Luận

Whakaari là một ngọn núi lửa đẹp, và vẻ đẹp ấy từng thu hút rất nhiều người đến gần. Nhưng chúng tôi tin rằng bài học lớn nhất của nó là sự khiêm tốn trước một hệ thống thủy nhiệt mà con người chưa thể dự báo chính xác. Mỗi lần mức cảnh báo thay đổi, đó không chỉ là một con số trên trang web mà là lời nhắc về những gì đã mất. Với giới khoa học, việc khôi phục hệ thống quan trắc ngay trên đảo là một nhu cầu rất thực tế. Với tất cả chúng ta, đó là lời nhắc luôn tôn trọng ranh giới giữa quan sát và đặt mình vào hiểm nguy.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, Whakaari/White Island
• GeoNet, Whakaari/White Island