Tofua Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Hoạt Động Tại Tonga

Ngày 28 tháng 4 năm 1789, giữa Thái Bình Dương, một nhóm thủy thủ nổi loạn trên con tàu HMS Bounty đã ném thuyền trưởng William Bligh cùng 18 người trung thành xuống một chiếc xuồng nhỏ và bỏ mặc họ giữa biển. Điều ít người biết là cảnh tượng ấy diễn ra trong tầm nhìn của một ngọn núi lửa đang phun lửa. Đó là núi lửa Tofua, hòn đảo núi lửa nằm trong nhóm đảo Haʻapai của Vương quốc Tonga. Hơn hai thế kỷ sau, Tofua vẫn chưa nghỉ ngơi. Chúng tôi viết bài này với nhiều cảm xúc, bởi trên hòn đảo vắng người này, lịch sử, thần thoại và địa chất đang cùng tồn tại trong một vùng nằm sát Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Tofua Là Núi Lửa Gì?

Tofua là phần nhô lên khỏi mặt biển của một núi lửa lớn, cao khoảng 515 mét. So với những đảo san hô thấp bằng phẳng của nhóm Haʻapai, hòn đảo hình nón này nổi bật hẳn lên, khó tiếp cận và khá khắc nghiệt. Ba đặc điểm chính của ngọn núi:

• Một caldera rộng khoảng 5 km: Đỉnh đảo là một lòng chảo sụt lở lớn, bên trong chứa một hồ miệng núi lửa rất sâu. Theo hồ sơ của Chương trình Núi lửa Toàn cầu, hồ này sâu khoảng 500 mét và chiếm phần lớn diện tích lòng chảo.
• Nón Lofia ở phía bắc: Ba nón núi lửa trẻ được dựng lên ở đầu phía bắc của hồ trong caldera. Nón Lofia, nằm ở mép bắc, là nơi tạo ra hầu hết các vụ phun đã được quan sát. Miệng hố Lofia có nền phẳng do một dòng dung nham bị giữ lại, và vẫn còn các lỗ phun khí nóng.
• Đá từ andesit đến dacit: Các loại đá chính được ghi nhận gồm andesit, andesit bazan và dacit. Một nghiên cứu năm 2011 còn mô tả một trận phun trào kiểu Plinian rất dữ dội của magma bazan và các dòng tro nóng ignimbrit từ Tofua trong quá khứ xa xôi.

Ngay bên cạnh Tofua là đảo Kao, ngọn núi cao nhất Tonga và hiện không hoạt động. Người Tonga có một truyền thuyết rất đẹp để giải thích cặp đảo này: ba vị thần từ Samoa định đánh cắp Tofua, nhưng khi họ nhìn thấy ánh sáng lóe lên từ miệng núi và tưởng bình minh đã đến, họ hoảng sợ buông ngọn núi xuống để chạy trốn. Phần bị bỏ lại ấy trở thành đảo Kao.

(Xem thêm: Whakaari White Island Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Thảm Họa Tại New Zealand)

Từ Thuyền Trưởng Cook Đến Ngày Nay

Vụ phun đầu tiên được ghi chép của Tofua do thuyền trưởng James Cook quan sát vào năm 1774. Kể từ đó, Chương trình Núi lửa Toàn cầu ghi nhận ít nhất 12 đợt phun, hầu hết là những vụ nổ nhỏ từ nón Lofia dọc mép bắc caldera. Một vài mốc đáng nhớ:

• Năm 1789, ngọn núi chứng kiến cuộc ly biệt: Cuộc nổi dậy trên tàu Bounty xảy ra cách Tofua khoảng 56 km. Sau đó Bligh cùng 18 thủy thủ trên chiếc xuồng nhỏ dài khoảng 7 mét đã cập vào Tofua để tìm lương thực. Chuyến ghé thăm ấy kết thúc trong bi kịch, khi một thủy thủ bị người dân đảo giết chết và nhóm phải vội rời đi.
• Năm 1958 và 1959, cư dân phải rời đảo: Các đợt phun giai đoạn này khiến hầu hết người dân trên đảo phải sơ tán trong một năm hoặc lâu hơn.
• Từ năm 2015, một đợt phun kéo dài: Theo tổng hợp của Smithsonian, đợt phun gần đây nhất bắt đầu từ năm 2015 và về mặt kỹ thuật vẫn đang diễn ra. Năm 2022, ảnh vệ tinh chụp được khói bốc lên từ caldera. Một báo cáo năm 2021 ghi nhận các điểm nóng và khí SO2 xuất hiện lúc có lúc không trong miệng Lofia.
• Năm 2023 và 2024, thêm hai đợt gia tăng: Tháng 7 năm 2023, Dịch vụ Địa chất Tonga thông báo đợt phun đang diễn ra, và một đám mây từ Tofua đã lên tới khoảng 1,2 km. Ngày 26 tháng 4 năm 2024, cơ quan này ghi nhận một kiểu hoạt động bất thường với 45 sự kiện phun chỉ trong chưa đầy hai ngày. Tàu thuyền được khuyến cáo giữ khoảng cách 2 km quanh đảo. Đến ngày 23 tháng 5 năm 2024, hoạt động tăng cao đã chấm dứt.

Theo ghi nhận năm 2025, nón Lofia hiện chứa một hồ dung nham nhỏ, nghĩa là bên dưới ngọn núi vẫn còn nhiều nhiệt.

Hòn Đảo Không Còn Dân Cư

Ngày nay Tofua là một vườn quốc gia và không có cư dân thường trú. Từ năm 2006, hòn đảo được coi là không có người ở. Theo NASA, con người vẫn phát quang từng mảng rừng để trồng kava trên lớp đất núi lửa màu mỡ, một loại cây dùng làm đồ uống truyền thống của vùng Thái Bình Dương. Chúng tôi thấy có điều gì đó rất xúc động ở hình ảnh này: người ta vẫn quay lại trồng trọt trên sườn một ngọn núi đang cháy, vì đất do chính núi lửa tạo nên lại là món quà màu mỡ nhất của hòn đảo.

Hiểm Họa Đối Với Hàng Không Và Tàu Thuyền

Vì không có dân cư, nguy cơ chủ yếu của Tofua không nằm ở việc sơ tán mà ở những người đi qua vùng biển và bầu trời quanh đảo:

• Tàu thuyền: Khi hoạt động tăng cao, mỗi vụ nổ có thể bắn đá và xỉ ra xa miệng hố. Vì vậy các tàu được khuyến cáo tránh xa đảo ít nhất 2 km, như đợt tháng 4 năm 2024.
• Hàng không: Các cột tro và hơi nước từ Tofua có thể bay lên cao, như đám mây lên tới khoảng 1,2 km trong tháng 7 năm 2023, nên Trung tâm Tư vấn Tro bụi Núi lửa Wellington luôn theo dõi để cảnh báo cho các chuyến bay.
• Khí núi lửa: Khí SO2 và các điểm nóng xuất hiện lúc có lúc không ở miệng Lofia cho thấy ngọn núi liên tục nhả khí, dù mức độ thay đổi theo từng giai đoạn.

Ai Theo Dõi Tofua?

Việc giám sát do Dịch vụ Địa chất Tonga đảm nhiệm, phối hợp với Cơ quan Khí tượng Tonga và Trung tâm Tư vấn Tro bụi Núi lửa Wellington. Vì đảo xa và không có người ở, các điểm nóng nhìn thấy từ vệ tinh là nguồn dữ liệu quan trọng:

• Ảnh nhiệt từ vệ tinh: Cường độ của các điểm nóng ở nón Lofia cho biết ngọn núi đang yên hay đang tăng hoạt động. Tháng 6 năm 2024, sau khi các điểm nóng trở về mức thấp, cơ quan này thông báo tàu thuyền đã có thể đi lại an toàn.
• Thang cảnh báo bốn màu: Cơ quan địa chất Tonga dùng thang màu để mô tả mức hoạt động và thông báo cho người đi biển, người dân và ngành hàng không.
• Khảo sát tại chỗ: Năm 2023, một đoàn khảo sát của Dịch vụ Địa chất Tonga đã dùng thiết bị bay không người lái ghi hình một hồ dung nham nhỏ trong miệng núi lửa đang hoạt động.

Kết Luận

Tofua là nơi mà một câu chuyện cổ tích Tonga, một cuộc nổi dậy nổi tiếng thế giới và hoạt động núi lửa đang diễn ra cùng gặp nhau trên một hòn đảo nhỏ. Chúng tôi nghĩ điều đáng nhớ nhất là sự bền bỉ của nó: từ thời thuyền trưởng Cook đến những ảnh vệ tinh ngày nay, ngọn lửa trên Lofia hầu như chưa bao giờ tắt hẳn. Với giới khoa học, Tofua là một phòng thí nghiệm sống về núi lửa trong vòng cung Tonga. Với những người đi biển, đó là lời nhắc luôn giữ khoảng cách và lắng nghe cảnh báo.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, Tofua
• NASA Earth Observatory, First Stop Tofua