Matthew Island Là Núi Lửa Gì? Lịch Lử Hoạt Động Và Các Biến Đổi Địa Hình Đáng Chú Ý

Trên bản đồ, Matthew Island chỉ là một chấm nhỏ giữa biển, nằm cách New Caledonia khoảng 300 km về phía đông và ở phía đông nam Vanuatu. Không có người ở, không có cảng, không có đèn biển. Nhưng đối với giới địa chất, núi lửa Matthew Island là một câu chuyện đáng kể: một hòn đảo núi lửa nhỏ đã lớn lên ngay trong thế kỷ 20, và đến năm 2024 lại khẽ động trở lại sau hơn sáu thập kỷ im lặng. Chúng tôi thấy xúc động khi nghĩ rằng một nơi bé nhỏ và vắng vẻ như vậy lại có thể thay đổi hình dáng của chính mình trong vòng đời một con người.

Matthew Island Là Núi Lửa Gì?

Matthew Island là một ngọn núi lửa tầng thấp, cao khoảng 177 mét so với mực nước biển. Theo hồ sơ của Chương trình Núi lửa Toàn cầu thuộc Viện Smithsonian, hòn đảo gồm hai nón núi lửa thấp, thành phần từ andesit đến dacit, ngăn cách với nhau bởi một eo đất hẹp. Có ba điều cần biết:

• Hai nón nối liền nhau: Nón phía đông là phần đảo đã được thủy thủ nhìn thấy từ lâu. Nón phía tây, gọi là West Matthew, hình thành muộn hơn nhiều và là nơi phát ra toàn bộ các vụ phun trào lịch sử đã được biết.
• Một hố bị lấp bởi dòng dung nham: Nón phía tây có miệng hố bị phá vỡ về phía tây bắc. Hố này đã bị một dòng dung nham lấp đầy, và đầu dòng dung nham ấy tạo nên bờ biển tây bắc của đảo.
• Nằm trong vùng hút chìm: Hồ sơ Smithsonian xếp Matthew vào bối cảnh kiến tạo hút chìm. Hòn đảo thuộc dải Hunter Ridge, phần phía nam của cung đảo núi lửa Vanuatu, nơi vỏ Trái Đất đang chuyển động mạnh.

(Xem thêm: Tofua Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Hoạt Động Tại Tonga)

Hòn Đảo Nhỏ Lớn Lên Giữa Thế Kỷ 20

Tên Matthew xuất phát từ một thủy thủ người Anh nhìn thấy đảo vào năm 1788. Suốt nhiều thập kỷ sau đó, hòn đảo gần như chỉ được các con tàu đi ngang biết đến qua đàn chim biển đông đúc của nó. Rồi thập niên 1940 đến, và mọi thứ thay đổi:

• Cuối thập niên 1940, một nón mới nổi lên: Sau một giai đoạn địa chấn dày đặc, các vụ phun ngầm bắt đầu dựng nên một hòn đảo mới ở phía tây. Nón mới sau đó phun ra các dòng dung nham. Một tờ báo New Zealand năm 1949 đưa tin hòn đảo đã to gấp đôi.
• Năm 1949 và 1954, hai vụ phun mức VEI 2: Hồ sơ Smithsonian xác nhận hai đợt phun vừa, cả hai đều từ West Matthew. Đợt thứ hai diễn ra vào tháng 10 năm 1954.
• Khoảng năm 1956, một khe nứt phun rất nhỏ: Đây là đợt hoạt động cuối được xác nhận trong thế kỷ 20, ở mức VEI 0. Các báo cáo về những đợt phun năm 1828, 1966 và 1976 vẫn còn nhiều điều chưa chắc chắn.
• Năm 2024, hòn đảo khẽ động trở lại: Ngày 15 tháng 7 năm 2024, một vụ phun nhỏ, mức thấp được phát hiện ở Matthew. Đây là đợt phun đầu tiên kể từ năm 1956, tức là sau hơn 60 năm im lặng.

Một Chấm Nhỏ Trên Biển, Hai Quốc Gia Cùng Nhận

Có một điều khiến Matthew trở nên đặc biệt hơn nhiều so với kích thước của nó: chủ quyền. Hồ sơ Smithsonian ghi nước sở hữu của đảo là Pháp, nhưng đồng thời ghi rõ đảo cũng được Vanuatu tuyên bố chủ quyền. Pháp đã sáp nhập Matthew và đảo Hunter bên cạnh vào New Caledonia vào năm 1976, trước khi Vanuatu giành độc lập năm 1980. Vanuatu bác bỏ việc này, và tranh chấp kéo dài từ đó đến nay. Một bài phân tích đăng tháng 7 năm 2026 cho biết nỗ lực vạch ranh giới biển giữa Vanuatu và New Caledonia vẫn chưa thể hoàn tất vì hai hòn đảo hoang này.

Chúng tôi nghĩ đây là một khía cạnh đáng nhớ: những hòn đảo không ai sống, được dựng nên bởi lửa, lại trở thành trung tâm của một cuộc đối thoại ngoại giao kéo dài nhiều thập kỷ. Ở Vanuatu, hai đảo được gọi bằng tên bản địa là Umaenupne (Matthew) và Umaeneg (Hunter).

Người Anh Em Hunter

Cách Matthew khoảng 70 km là đảo Hunter, cao khoảng 242 mét và cũng là một núi lửa, cấu tạo từ đá andesit và dacit. Trong khi các vụ phun lịch sử của Matthew đều đến từ nón phía tây, Hunter có lịch sử riêng: dòng dung nham năm 1835, vụ nổ ngày 15 tháng 3 năm 1841, dòng dung nham từ hai miệng hố phía đông năm 1895 và một vụ phun khe nứt nhỏ năm 1903. Các lỗ phun khí lưu huỳnh vẫn còn được ghi nhận ở các miệng hố phía đông nam của Hunter, cho thấy nơi này chưa hoàn toàn nguội.

Tại Sao Theo Dõi Một Núi Lửa Không Người Ở Gần?

Vì đảo nằm quá xa và không có dân cư, việc theo dõi Matthew chủ yếu dựa vào các công cụ từ xa. Đợt phun năm 2024 được phát hiện thông qua các bản tin cảnh báo tro bụi núi lửa của Trung tâm Tư vấn Tro bụi Núi lửa Wellington, và ảnh vệ tinh Sentinel 2 của chương trình Copernicus đã ghi lại hình ảnh hòn đảo vào đúng ngày hôm đó. Điều này có hai ý nghĩa:

• Vệ tinh là đôi mắt chính: Nhờ vệ tinh, ngay cả một vụ phun rất nhỏ ở nơi không ai sinh sống vẫn có thể được phát hiện kịp thời.
• Nguy cơ chủ yếu liên quan đến hàng không và hàng hải: Vì đảo không có người ở, các cảnh báo tập trung vào tro bụi cho máy bay và tàu thuyền qua vùng biển này, thay vì sơ tán cư dân.

Kết Luận

Matthew Island nhắc chúng tôi rằng kích thước của một ngọn núi lửa không nói lên hết tầm quan trọng của nó. Một hòn đảo chỉ cao 177 mét đã kịp lớn lên trong thế kỷ 20, rồi nằm im hơn sáu mươi năm trước khi khẽ động trở lại vào năm 2024. Nó đồng thời là một nơi mà địa chất và chính trị gặp nhau, khi hai quốc gia cùng nhận một mảnh đất do lửa tạo nên. Với giới khoa học, hòn đảo này là một phòng thí nghiệm nhỏ cho thấy một núi lửa ngầm có thể trồi lên khỏi mặt biển như thế nào, và vì sao việc theo dõi bằng vệ tinh lại quan trọng đến vậy.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, Matthew Island
• The Watchers, Small eruption at Matthew Island volcano, first since 1956, Vanuatu Volcanic Arc