Yasur Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và "Hải Đăng Thái Bình Dương"

Năm 1774, thuyền trưởng James Cook đang lênh đênh ngoài khơi vùng Tây Nam Thái Bình Dương thì nhìn thấy một vầng sáng đỏ rực phía chân trời, kèm theo tiếng ầm ì từ hòn đảo Tanna. Hơn hai thế kỷ rưỡi sau, vầng sáng ấy vẫn chưa tắt. Đó là núi lửa Yasur (Mount Yasur), ngọn núi lửa nằm ở mũi đông nam đảo Tanna, quốc đảo Vanuatu, nơi người ta quen gọi bằng biệt danh Hải đăng Thái Bình Dương. Chúng tôi viết bài này với cảm giác pha trộn giữa ngưỡng mộ và lo lắng, bởi Yasur vừa là một cửa sổ hiếm có nhìn vào lòng Trái Đất, vừa là nơi mà chỉ một khoảnh khắc đứng quá gần cũng có thể trả giá rất đắt.

Yasur Là Núi Lửa Gì?

Yasur là một nón xỉ núi lửa cao khoảng 361 mét so với mực nước biển, phần lớn sườn núi không có thực vật bao phủ. Đỉnh núi là một miệng hố gần như tròn, rộng khoảng 400 mét. Theo hồ sơ khoa học, đá của núi chủ yếu là andesit và andesit bazan. Có bốn điều làm nên tính cách riêng của Yasur:

• Nằm trong lòng chảo Yenkahe: Nón Yasur nằm gần như trọn vẹn bên trong một caldera nhỏ tên Yenkahe. Đây là trung tâm núi lửa trẻ nhất trong nhóm các trung tâm hình thành vào kỷ Holocen, được dựng nên trên sườn đông bắc đã bị sụt xuống của núi lửa Tukosmeru từ thời Pleistocen.
• Một hố lớn với nhiều miệng phun: Hoạt động diễn ra từ một hoặc nhiều miệng phun trong cùng hố đỉnh, liên tục nhả khí và bắn ra các mảnh dung nham còn nóng rực.
• Phun trào kiểu Strombolian là chủ đạo: Những vụ nổ nhịp nhàng, thường xảy ra nhiều lần mỗi giờ, tung các mảnh dung nham sáng rực lên bầu trời. Nhờ đặc điểm này, Yasur được các nhà khoa học xem là một nơi nghiên cứu lý tưởng về hoạt động Strombolian.
• Thỉnh thoảng có vụ nổ Vulcanian: Đây là những vụ nổ mạnh hơn, giàu tro hơn, có thể ném đá và bom dung nham ra xa hơn nhiều so với thường lệ.

(Xem thêm: Matthew Island Là Núi Lửa Gì? Lịch Lử Hoạt Động Và Các Biến Đổi Địa Hình Đáng Chú Ý)

Ngọn Đèn Chưa Bao Giờ Tắt

Ghi chép bằng văn bản về Yasur bắt đầu từ năm 1774, khi Cook nhìn thấy lửa, khói và nghe tiếng ầm ầm từ Tanna. Nhưng các nhà địa chất cho rằng câu chuyện còn cũ hơn thế nhiều:

• Hoạt động gần như không ngắt quãng: Từ thời Cook đến nay, Yasur gần như phun liên tục theo kiểu Strombolian và Vulcanian. Chương trình Núi lửa Toàn cầu coi đây là một đợt phun trào kéo dài xuyên suốt, thay vì nhiều đợt rời rạc.
• Có thể đã kéo dài khoảng 800 năm: Các lớp trầm tích, niên đại carbon phóng xạ và lượng tro tích tụ cho thấy kiểu hoạt động quen thuộc ngày nay có thể đã hình thành từ khoảng năm 1270.
• Một di sản địa chất: Vì đợt phun kéo dài đặc biệt lâu và mang biệt danh hải đăng, quần thể núi lửa Yasur và Yenkahe đã được Liên minh Khoa học Địa chất Quốc tế đưa vào danh sách 100 di sản địa chất của thế giới.

Khối Đất Yenkahe Đang Trồi Lên

Điều ít người biết là Yasur không chỉ phun, mà cả vùng đất dưới chân nó cũng đang chuyển động. Núi nằm trên khối Yenkahe, một khối đất đang được đẩy dần lên do magma xâm nhập bên dưới, gây ra các cụm động đất nhỏ và biến dạng mặt đất. Hồ sơ của Smithsonian ghi rằng những chuyển động kiến tạo dọc khối Yenkahe, đi cùng các đợt phun, đã nâng bến cảng Port Resolution lên hơn 20 mét trong thế kỷ vừa qua. Năm 2000, hồ Siwi gần đó cũng cạn nước đột ngột, và người ta liên hệ sự kiện này với đợt nâng của khối đất. Nghĩ đến một bến cảng từng ngập nước mà nay đã nằm cao hơn mực biển cả chục mét, chúng tôi mới thấy hết sự chậm rãi mà dữ dội của những lực đang làm việc dưới chân hòn đảo.

Khi Du Khách Đứng Quá Gần

Yasur chỉ cao hơn ba trăm mét một chút, và có lẽ chính vẻ khiêm tốn ấy khiến nhiều người quên mất nó nguy hiểm đến mức nào. Bom dung nham là mối đe dọa trực tiếp nhất quanh miệng hố:

• Hai vụ tai nạn, ba người thiệt mạng: Vào tháng 1 năm 1994 và tháng 2 năm 1995, hai vụ tai nạn đã cướp đi sinh mạng của ba du khách. Trong một vụ, hai người đứng trên vành hố bị một khối bom nặng khoảng 15 kg bắn trúng.
• Bom bay xa hơn người ta tưởng: Trong đợt hoạt động mạnh năm 1999, bom dung nham được ghi nhận rơi cách vành hố tới 600 mét.
• Không có tín hiệu báo trước: VMGD nhắc đi nhắc lại rằng núi lửa có thể phun mà gần như không báo trước, và mức cảnh báo không bao giờ là lời bảo đảm an toàn.

Người Dân Tanna Sống Cạnh Ngọn Núi

Với người dân Tanna, Yasur không phải là một điểm tham quan mà là hàng xóm. Theo dữ liệu của Smithsonian, khoảng 6.000 người sống trong bán kính 10 km quanh núi. Các bản tin của VMGD nhắc rằng những ngôi làng gần núi có thể phải chịu khí núi lửa và tro rơi, nhất là những nơi nằm cuối hướng gió. Tro làm hỏng cây trồng và làm đường đi khó khăn, nhưng đất phủ tro cũng màu mỡ, nuôi sống những vườn cà phê và dừa. Có thời, người dân còn xem ngọn núi là thần linh. Ngày nay nó mang đến cho họ nguồn thu từ du lịch, và cả những nỗi lo không bao giờ nguôi.

Giám Sát Của Bộ Khí Tượng Và Hiểm Họa Địa Chất Vanuatu

Việc theo dõi Yasur do Bộ Khí tượng và Hiểm họa Địa chất Vanuatu (VMGD) đảm nhiệm. Các biện pháp chính gồm:

• Thang cảnh báo từ 0 đến 5: Mức 0 là bình thường, mức 1 là dấu hiệu bất ổn, mức 2 là bất ổn lớn, mức 3 là phun trào nhẹ, mức 4 là phun trào vừa và mức 5 là phun trào rất lớn. Yasur đã ở mức 2 từ ngày 18 tháng 10 năm 2016, và các bản tin gần đây, kể cả bản tin tháng 3 năm 2025, vẫn xác nhận mức này.
• Vùng nguy hiểm quanh nón núi: Ở mức 2, vùng nguy hiểm được giữ ở bán kính 600 mét quanh nón núi. Quãng đường từ vành hố đến bãi đỗ xe được xếp vào mức rủi ro cao đối với du khách.
• Nhiều nguồn dữ liệu: VMGD theo dõi địa chấn, lưu lượng khí, quan sát trực tiếp miệng hố và phát hiện nhiệt bằng vệ tinh. Hệ thống này giúp nắm bắt sự thay đổi trong tần suất và cường độ của các vụ nổ.

Kết Luận

Yasur là một trong những nơi hiếm hoi trên Trái Đất cho phép con người nhìn thấy lòng đất hoạt động ở cự ly gần, và vì lý do này nó vừa thu hút vừa đáng sợ. Chúng tôi nghĩ bài học lớn nhất từ ngọn hải đăng này là sự khiêm tốn. Một ngọn núi thấp nhưng bền bỉ qua nhiều thế kỷ vẫn có thể bất ngờ trở nên nguy hiểm, nên mỗi lời khuyên từ VMGD và các hướng dẫn viên địa phương đều đáng được tôn trọng. Làm đúng như vậy, chúng ta mới có thể vừa ngắm nhìn vẻ đẹp của lửa, vừa trở về nhà an toàn.