Ambrym Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Hồ Dung Nham Tại Vanuatu

Bài viết phát hành:

Cập nhật lần cuối:

Có những ngọn núi lửa khiến người ta sợ, và có những ngọn khiến người ta nhớ. Với giới địa chất, núi lửa Ambrym thuộc nhóm thứ hai. Tọa lạc tại tỉnh Malampa, quốc đảo Vanuatu, đây là một núi lửa lá chắn bazan nằm trong Vành đai lửa Thái Bình Dương, từng nổi tiếng khắp thế giới nhờ những hồ dung nham sôi sục suốt nhiều thập kỷ. Chúng tôi viết bài này với cảm giác khá bồi hồi, bởi những hồ dung nham ấy đã biến mất chỉ trong vài giờ của tháng 12 năm 2018, và nguyên nhân phía sau biến cố đó còn thú vị hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.

Ambrym Là Núi Lửa Gì?

Ambrym là một hòn đảo gần như hình tam giác, rộng khoảng 50 km, với diện tích khoảng 677,7 km2, và toàn bộ hòn đảo chính là thân của một núi lửa hình khiên. Đỉnh núi cao 1.334 mét so với mực nước biển. Năm 2009, đảo có khoảng 7.300 cư dân. Có ba đặc điểm làm nên nét riêng của Ambrym:

  • Lòng chảo caldera đồ sộ: Trung tâm đảo là một caldera rộng khoảng 12 km và dài khoảng 8 km, bao phủ diện tích chừng 100 km2. Caldera này được cho là hình thành sau một trận phun trào kiểu Plinian cực lớn vào khoảng năm 50 sau Công nguyên, khi lượng magma phun ra nhiều đến mức đỉnh núi cũ sụp xuống.
  • Hai nón núi lửa Benbow và Marum: Bên trong caldera là hai nón hoạt động chính. Marum là nón lớn hơn, còn Benbow nhỏ hơn nhưng hoạt động rất sôi nổi. Chính ở hai nơi này, hồ dung nham từng tồn tại bền bỉ trong nhiều thập kỷ.
  • Magma bazan rất loãng: Magma bazan nghèo silica có độ nhớt thấp nên khí dễ thoát ra. Nhờ vậy ngọn núi thường phun theo kiểu Strombolian, tức những đợt nổ nhịp nhàng bắn tung các mảnh dung nham nóng, thay vì những vụ nổ hủy diệt liên tục.
Núi lửa Ambrym ở Vanuatu
Núi lửa Ambrym.

(Xem thêm: Yasur Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và "Hải Đăng Thái Bình Dương")

Một Trong Những Nguồn Phát Thải Khí Mạnh Nhất Hành Tinh

Điều khiến các nhà khoa học chú ý đến Ambrym không chỉ là dung nham. Các nghiên cứu đo khí cho thấy Ambrym nằm trong nhóm núi lửa phát thải khí mạnh nhất Trái Đất. Với một số chất như hơi nước, carbon dioxide và hydro clorua, nó từng tạo ra khoảng 5 đến 9 phần trăm lượng phát thải ước tính của toàn bộ núi lửa trên mặt đất. Khi các hồ dung nham còn hoạt động, ngọn núi này liên tục nhả khí lưu huỳnh dioxide (SO2) với tốc độ thuộc hàng cao nhất thế giới.

Chúng tôi nghĩ đây là điều dễ bị bỏ qua khi nhìn những bức ảnh hồ dung nham rực đỏ. Phía sau vẻ đẹp ấy là một cỗ máy thải khí quy mô toàn cầu, và đó cũng là lý do giới nghiên cứu theo dõi Ambrym bằng vệ tinh suốt nhiều năm.

Lịch Sử Hoạt Động Của Ambrym

Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Viện Smithsonian ghi nhận các đợt hoạt động trong miệng nón hoặc từ các khe nứt trên sườn núi hầu như năm nào cũng xảy ra kể từ năm 1950. Một vài mốc đáng nhớ:

  • Các đợt phun ngoài caldera: Từ năm 1820 đến năm 1937, có 10 đợt phun trào dọc theo các đới nứt bên ngoài caldera được ghi nhận. Dung nham từng chảy ra từ các đới nứt này vào các năm 1986, 1988 và 2015.
  • Năm 1913, vụ nổ phá hủy bệnh viện: Một vụ phun nổ thủy nhiệt ở bờ tây đảo đã phá hủy hoàn toàn một bệnh viện lớn. Đây là lời nhắc rằng một ngọn núi hiền hòa trong nhiều năm vẫn có thể đột ngột trở nên nguy hiểm.
  • Năm 2015 và năm 2022: Năm 2015, một miệng phun mới mở ra trong caldera và dung nham chảy ra, lần đầu tiên kể từ năm 1989. Tháng 1 năm 2022, miệng Benbow lại ghi nhận hoạt động phun, với ánh sáng đỏ rực quan sát được vào ban đêm qua camera.

Tháng 12 Năm 2018, Khi Những Hồ Dung Nham Biến Mất

Ngày 14 tháng 12 năm 2018, các trạm đo ghi nhận một loạt rung chấn nhỏ trong caldera. Chỉ một ngày sau, một trận động đất mạnh 5,6 độ xảy ra, đánh dấu thời điểm magma bắt đầu rời khỏi vùng đỉnh núi theo đới nứt hướng về phía đông nam. Chuỗi sự kiện sau đó diễn ra nhanh đến mức khó tin:

  • Hồ dung nham cạn dần: Khi đợt phun trong caldera bắt đầu, các điểm nóng của hồ dung nham biến mất trong vòng khoảng 12 giờ. Chuyến bay kiểm tra bằng trực thăng xác nhận toàn bộ các hồ dung nham đã cạn và hai nón Benbow, Marum bị sụp một phần.
  • Đài dung nham bốn giờ ngắn ngủi: Một khe nứt trong caldera phun ra các đài dung nham và mảnh scoria, rồi đợt phun kết thúc vào sáng ngày 16 tháng 12.
  • Magma chui xuống lòng đất và ra biển: Hơn 0,4 km3 magma di chuyển ngang vào đới nứt phía đông nam. Nó gần như chạm tới mặt đất nhưng không phun lên bờ, mà cuối cùng gây ra một vụ phun dưới đáy biển. Vài ngày sau, người dân tìm thấy đá bọt bazan dạt vào các bãi biển gần làng Pamal và Ulei.
  • Mặt đất nứt và lún: Người dân làng Pamal, cách ranh giới caldera 13 km, kể lại việc mặt đất nứt dần ngay trong những ngày đó. Toàn bộ caldera lún xuống khoảng 2,5 mét.

Các nhà khoa học cho rằng những đợt nứt đới lặp lại, chịu ảnh hưởng của ứng suất khi dải núi ngầm D'Entrecasteaux va vào cung đảo New Hebrides, đang làm caldera của Ambrym lún dần và rút cạn các hồ dung nham. Nghe thì có vẻ ngược đời, nhưng cơ chế kiến tạo ở vùng hội tụ mảng hoàn toàn có thể gây ra hiện tượng này. Chúng tôi vẫn thấy sững lại mỗi lần đọc kết luận ấy: thứ làm nên danh tiếng của ngọn núi lại bị chính lòng đất âm thầm rút đi.

Ambrym Hôm Nay

Sau năm 2018, hồ dung nham lộ thiên không còn nữa, nhưng ngọn núi chưa hề ngủ yên. Chương trình Núi lửa Toàn cầu ghi nhận trạng thái bất ổn kéo dài trong các báo cáo năm 2025. Đầu năm 2026, vệ tinh phát hiện lượng khí SO2 rất cao cùng một cột tro vào ngày 8 tháng 1. Bộ Khí tượng và Hiểm họa Địa chất Vanuatu (VMGD) khuyến cáo người dân và du khách tuân thủ các vùng cấm sau:

  • Vùng nguy hiểm thường trực A: Bán kính 1 km quanh miệng Benbow và 2 km quanh miệng Marum.
  • Các vết nứt mặt đất: Cần giữ khoảng cách ít nhất 500 mét với những khe nứt hình thành trong đợt phun tháng 12 năm 2018.

Hiểm Họa Đối Với Người Dân Trên Đảo

Với khoảng bảy nghìn cư dân sống ngay trên thân núi lửa, rủi ro của Ambrym hiện diện trong từng ngày sống:

  • Khí độc và mưa axit: Khí SO2 gặp hơi ẩm nhiệt đới có thể tạo ra mưa axit, gây hại cho cây trồng, nguồn nước và mái nhà.
  • Đất nứt và sụt lún: Các khe nứt và vùng nền yếu sau năm 2018 làm tăng nguy cơ sạt lở thành hố và ảnh hưởng đến đường đi lại quanh caldera.
  • Phun nổ bất ngờ ngoài caldera: Vụ nổ năm 1913 cho thấy các đợt phun ở sườn núi và gần bờ biển có thể xảy ra mà không báo trước nhiều.

Ai Đang Theo Dõi Ambrym?

Việc giám sát do VMGD đảm nhiệm, với sự hỗ trợ của các đối tác quốc tế như GNS Science của New Zealand và các nhóm nghiên cứu Pháp. Sau đợt phun năm 2018, GNS Science đã cung cấp tài liệu phân tích cho VMGD để ứng phó. Các nguồn dữ liệu chính gồm:

  • Địa chấn và quan sát tại chỗ: Phát hiện sớm các cụm rung chấn, như chuỗi động đất ngày 14 và 15 tháng 12 năm 2018.
  • Vệ tinh: Ảnh Sentinel và dữ liệu Himawari theo dõi nhiệt độ và khí SO2, còn radar vệ tinh ALOS-2 đo biến dạng mặt đất. Đây là cách chính để nắm tình hình ở một đảo khó tiếp cận như Ambrym.
  • Các trạm GPS: Trên đảo có một số trạm GPS phục vụ nghiên cứu kiến tạo, nhưng dữ liệu biến dạng núi lửa công bố vẫn còn hạn chế.

Kết Luận

Ambrym dạy chúng tôi một điều giản dị: một ngọn núi lửa không bao giờ là một bức ảnh đứng yên. Những hồ dung nham từng được xem là đặc trưng không thể thiếu của nó đã biến mất chỉ sau vài giờ, để lại một caldera lún sâu, những vết nứt trên mặt đất và một câu hỏi lớn về lần thức giấc kế tiếp. Với người dân trên đảo, đó là lý do để luôn nghe theo cảnh báo. Với giới khoa học, đó là cơ hội hiếm có để hiểu cách lòng đất vận động ở nơi các mảng kiến tạo va vào nhau.

Nguồn tham khảo:

(Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo)

Bài liên quan