Aoba Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Tại Vanuatu

Giữa vùng Tây Nam Thái Bình Dương có một hòn đảo xanh mướt mà người dân quen gọi bằng cái tên Ambae. Nhưng bên dưới lớp rừng nhiệt đới ấy là núi lửa Aoba, còn được gọi là Ambae hay Manaro Voui, một núi lửa lá chắn đồ sộ thuộc tỉnh Penama, quốc đảo Vanuatu. Khi tìm hiểu về ngọn núi này, chúng tôi vừa nể phục sức mạnh của lòng đất, vừa thương những con người đã hai lần phải rời bỏ quê hương vì nó. Aoba nằm trong Vành đai lửa Thái Bình Dương, nơi những cuộc va chạm của các mảng kiến tạo liên tục làm lòng đất thức giấc.

Aoba Là Núi Lửa Gì?

Aoba là phần nhô lên khỏi mặt nước của ngọn núi lửa có thể tích lớn nhất Vanuatu. Đỉnh núi cao 1.496 mét so với mực nước biển, nhưng nếu tính từ đáy đại dương thì ngọn núi cao khoảng 3.900 mét. Hòn đảo Ambae rộng khoảng 400 km2, và đây là một ngọn núi lửa hình khiên, kiểu núi có sườn thoải được dựng nên từ nhiều đợt dung nham loãng. Có ba đặc điểm làm nên tính cách của Aoba:

• Hai hồ nước trong lòng chảo caldera: Trên đỉnh núi có các lòng chảo sụt lún lồng vào nhau. Hồ Voui nằm trong nón núi lửa ở trung tâm, được hình thành sau một trận phun trào lớn cách đây hơn 400 năm. Hồ Manaro có kích thước tương tự và chiếm khoảng một phần ba phía tây lòng chảo.
• Magma nằm sát đáy hồ: Các miệng phun hiện nay nằm ngay bên dưới hồ Voui, nên mỗi lần magma dâng lên là một lần nó chạm thẳng vào khối nước khổng lồ phía trên.
• Phun nổ thủy nhiệt: Khi magma gặp nước, hơi nước giãn nở cực nhanh và gây ra những vụ nổ mạnh, tung tro bụi và đá lên cao. Chính những vụ nổ này đã dựng nên nón tro và một hòn đảo mới ngay giữa lòng hồ Voui.

(Xem thêm: Ambrym Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Hồ Dung Nham Tại Vanuatu)

Những Lần Thức Giấc Của Aoba

Hồ sơ của Chương trình Núi lửa Toàn cầu thuộc Viện Smithsonian cho thấy Aoba không hề yên ắng. Ngọn núi thức giấc nhiều lần trong vài thập kỷ gần đây, mỗi lần một kiểu:

• Những đợt nhỏ trong hồ: Các vụ nổ bùn, đá và nước được ghi nhận vào năm 1995, 2005 và 2011, khiến nhiều cư dân tạm thời phải rời khỏi khu vực nguy hiểm.
• Đợt lớn nhất, từ 2017 đến 2018: Đây là giai đoạn gây gián đoạn nặng nề nhất, được Smithsonian xếp ở mức VEI 3. Vụ nổ, những cột dung nham phun lên và các dòng dung nham ngắn đã làm nón núi lửa trong hồ Voui lớn dần.
• Hoạt động kéo dài đến nay: Sau đó Aoba còn các đợt phun nhỏ hơn vào năm 2021 đến 2022, năm 2023 và năm 2024. Đầu năm 2026, cơ quan giám sát của Vanuatu vẫn duy trì mức cảnh báo 3, nghĩa là núi lửa đang trong trạng thái phun trào nhẹ.

Khi Cả Hòn Đảo Phải Ra Đi

Giữa tháng 9 năm 2017, những vụ nổ mới bắt đầu bên dưới mặt hồ Voui và mức cảnh báo được nâng lên 3. Ngày 25 tháng 9, chính phủ Vanuatu ban bố tình trạng khẩn cấp. Ba ngày sau, lệnh sơ tán toàn bộ khoảng 11.000 cư dân được ban ra. Chúng tôi thử hình dung cảnh cả một hòn đảo xếp hàng lên tàu thuyền, mang theo vài bọc quần áo và nỗi lo không biết bao giờ mới được trở về.

Phần lớn người dân quay về vào khoảng tháng 12 năm 2017 khi nguy cơ một vụ nổ lớn dịu đi. Nhưng niềm vui ấy ngắn ngủi. Tro bụi lại phủ dày đặc từ cuối tháng 3 năm 2018, tro làm hỏng nhà cửa, mùa màng và nguồn nước uống, trong khi trời không đổ đủ mưa để thay nước sạch. Đến tháng 8 năm 2018, toàn bộ đảo phải sơ tán lần thứ hai. Các cột tro khi đó vươn lên cao khoảng 13,7 km, và đợt phun này còn thải ra lượng sulfur dioxide lớn nhất thế giới trong năm 2018 theo ghi nhận của vệ tinh NASA và NOAA.

Mưa Tro Axit, Lũ Bùn Và Khí Độc

Với người dân Ambae, hiểm họa của Aoba không chỉ là những vụ nổ nhìn thấy từ xa. Nó len vào đời sống hằng ngày theo nhiều cách:

• Tro và mưa axit: Tro bụi làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt, đè sập mái nhà, vùi lấp vườn tược và làm héo thảm thực vật nhiệt đới trên đảo.
• Lũ bùn Lahar: Mưa lớn vùng nhiệt đới gặp lớp tro dày trên sườn dốc rất dễ sinh ra những dòng bùn đá cuồn cuộn. Các dòng Lahar này đã phá hủy hoặc chặn đứt nhiều công trình hạ tầng của đảo.
• Khí lưu huỳnh dioxide: Lượng SO2 từ Aoba không chỉ ảnh hưởng đến môi trường địa phương mà còn lan thành dải dài vắt ngang Nam Thái Bình Dương, có thể thấy rõ trên ảnh vệ tinh.

Ai Đang Canh Chừng Aoba?

Người trực tiếp theo dõi ngọn núi là Bộ Khí tượng và Hiểm họa Địa chất Vanuatu (VMGD), phối hợp với các chuyên gia và tổ chức nghiên cứu quốc tế. Mức cảnh báo được chia theo thang từ 0 đến 5, và khu vực nguy hiểm được khoanh quanh các miệng phun bên trong hồ Voui. Hai nguồn dữ liệu chính gồm:

• Địa chấn và thiết bị đo tại chỗ: Các thiết bị ghi nhận rung chấn và âm thanh từ núi lửa, giúp phát hiện sớm khi magma hoặc hơi nước bắt đầu dâng lên. Những đợt triển khai thiết bị đo địa chấn và âm thanh tạm thời năm 2018 cho thấy loại dữ liệu này rất hữu ích cho việc giám sát.
• Ảnh và dữ liệu vệ tinh: Vệ tinh theo dõi cột tro, nhiệt độ bề mặt và lượng khí SO2, từ đó hỗ trợ thông báo khẩn cấp cho hàng không và cộng đồng.

Kết Luận

Aoba cho chúng ta thấy lửa và nước, hai thứ tưởng như đối nghịch, có thể gặp nhau trong một ngọn núi và tạo ra sức phá hoại lớn đến mức nào. Nhưng chúng tôi nghĩ câu chuyện của Aoba còn là câu chuyện về con người. Đó là những cư dân hai lần rời đảo, hai lần phải bắt đầu lại, và là những nhà khoa học ngày đêm theo dõi từng rung chấn để họ có thêm thời gian chuẩn bị. Khi ngọn núi vẫn còn đang thở, việc quan sát liên tục và sẵn sàng sơ tán đúng lúc vẫn là điều quan trọng nhất để bảo vệ những người sống dưới chân nó.

Nguồn tham khảo:

• Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, Aoba
• USGS, Volcano Watch: Observations and impacts of the 2017 to 2018 Ambae, Vanuatu eruption