Tinakula Là Núi Lửa Gì? Lịch Sử Phun Trào Và Hiểm Họa Tại Quần Đảo Santa Cruz

Năm 1927, một thành viên đoàn thám hiểm đi ngang vùng biển phía bắc quần đảo Santa Cruz đã ngồi trên boong tàu cả buổi tối để nhìn một ngọn núi đang phun. Ông ghi lại rằng dung nham đỏ rực kéo thành một đường dài từ miệng núi xuống tận mép nước, và ánh lửa nhìn rõ từ cách đó hơn mười dặm. Ngọn núi ấy là núi lửa Tinakula, một hòn đảo núi lửa tầng thuộc tỉnh Temotu, Solomon Islands. Chúng tôi đã đọc lại các ghi chép của Chương trình Núi lửa Toàn cầu, và điều khiến chúng tôi chú ý là phần lớn những gì chúng ta biết về Tinakula đến từ vệ tinh và vài trang nhật ký của người đi biển, bởi nơi này quá xa xôi để có người ở lại quan sát. Ngọn núi này cũng là một mắt xích của Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Tinakula Là Núi Lửa Gì?

Núi lửa Tinakula là phần nhô lên khỏi mặt biển của một núi lửa tầng khổng lồ, tạo thành một hòn đảo nhỏ rộng khoảng 3,5 km ở đầu tây bắc quần đảo Santa Cruz. Theo Smithsonian, đỉnh núi cao khoảng 796 mét so với mực nước biển, nhưng một số nguồn khác ghi con số 851 mét. Toàn bộ ngọn núi vươn lên từ đáy biển với độ cao tổng cộng khoảng ba đến bốn cây số, nên phần ta nhìn thấy chỉ là một phần nhỏ.

NASA mô tả đảo nằm cách thành phố Brisbane của Úc khoảng 2.300 km về phía đông bắc. Theo Smithsonian, đảo cách rãnh biển Solomon khoảng 100 km về phía đông bắc, và đá cấu tạo nên núi chủ yếu là andesite.

(Xem thêm: Aoba Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Tại Vanuatu)

Cấu Trúc Địa Chất Và Đặc Điểm Phun Trào

Muốn hiểu Tinakula, cần nhìn vào hình dáng rất đặc biệt của miệng núi và cách ngọn núi liên tục tự xây lại mình.

• Miệng núi bị xẻ toạc kéo dài xuống dưới mực nước biển. Giống như Stromboli ở Ý, miệng hố trên đỉnh Tinakula bị vỡ về một phía và vết vỡ chạy từ đỉnh xuống dưới mực nước biển. Các vụ sạt lở năm 1965 đã mở rộng vách này và tạo ra một vịnh lõm trên bờ tây bắc của đảo.
• Nón hoạt động nằm trong miệng bị xẻ. Các đợt phun thường bắt nguồn từ một nón được xây dựng bên trong miệng núi bị vỡ. Vật liệu phun ra tạo nên những mảng sườn dốc không có cây cối. Ngoài ra còn có nón phụ Mendana nằm ở phía đông nam đảo.
• Magma andesite và basalt andesite. Đây là loại magma thường tạo ra những vụ nổ vừa phải kèm dung nham quánh dẻo và đá vụn.
• Kiểu hoạt động gần với Stromboli. Những ghi chép lịch sử mô tả dung nham và đá nóng sáng lăn dọc sườn tây bắc xuống mép nước, điều rất giống các vụ phun kiểu Strombolian.

Lịch Sử Hoạt Động Và Những Mốc Đáng Nhớ

Hồ sơ về Tinakula có phần rời rạc, vì phần lớn thời gian chỉ có người đi biển hoặc vệ tinh ghi lại được hoạt động của núi.

• Từ năm 1595. Ngọn núi lần đầu được người châu Âu ghi nhận khi đoàn thám hiểm Tây Ban Nha của Álvaro de Mendaña đi ngang qua. Từ đó, nhiều thủy thủ và nhà thám hiểm khác tiếp tục ghi lại cảnh núi phun, trong đó có thuyền trưởng Dillon năm 1827, người thấy dung nham cuộn xuống sườn núi thành từng dòng, và đoàn thám hiểm Whitney năm 1927.
• Khoảng năm 1840. Một vụ nổ mạnh tạo ra dòng mây nhiệt quét qua mọi phía của hòn đảo và giết chết những người sống trên đó, theo Smithsonian.
• Từ năm 1951 đến năm 1971. Năm 1951, những người Polynesia từ các đảo Nukapu và Nupani đến định cư, và dân số đạt đỉnh khoảng 160 người. Vụ phun năm 1971 với dung nham và các vụ nổ tro buộc toàn bộ số cư dân ít ỏi này phải rời đảo. Từ đó, hòn đảo gần như không còn người sống.
• Từ năm 2012 đến nay. Tháng 2 năm 2012, vệ tinh của NASA phát hiện nhiệt độ tăng và một cột khí lẫn tro bốc lên từ đỉnh núi. Tháng 10 năm 2017 xảy ra một vụ nổ tro. Từ tháng 12 năm 2018, núi bước vào một giai đoạn hoạt động mới với các dị thường nhiệt và những cột khí hơi dày, tiếp diễn qua nhiều năm, và các cơ sở dữ liệu núi lửa còn ghi nhận hoạt động vào năm 2024.

Hiểm Họa Đối Với Người Dân Và Hàng Không

Vì đảo không có người ở, rủi ro lớn nhất rơi vào các cộng đồng sống trên những đảo lân cận và những chuyến bay đi ngang vùng này.

• Dòng mây nhiệt và đá lăn. Sự kiện khoảng năm 1840 cho thấy khi núi nổ mạnh, vật liệu nóng có thể quét kín cả hòn đảo nhỏ này. Những vụ phun nhỏ hơn thì liên tục tống dung nham và đá nóng xuống biển theo sườn tây bắc.
• Tro rơi trên các đảo lân cận. Trong vụ phun vào tháng 10 năm 2017, các làng ở đảo gần đó báo cáo tro rơi dày. Cơ quan phòng chống thiên tai khi đó khuyến cáo người dân ở trong nhà và bảo vệ nguồn nước, đồng thời cảnh báo hàng không cho khu vực Santa Cruz.
• Sạt lở sườn núi. Các vụ sạt lở năm 1965 đã mở rộng vách đứng trên bờ tây bắc, cho thấy sườn núi có thể sụp xuống biển. Phần sườn trơ trọi do vật liệu núi lửa liên tục đổ xuống càng dễ bị xói lở.
• Khó quan sát. Do quá xa xôi, các quan sát trực tiếp rất hiếm. Nhiều đợt hoạt động chỉ được nhận ra khi vệ tinh phát hiện nhiệt, nên cảnh báo thường đến chậm hơn so với các núi lửa có người trực.

Cách Các Nhà Khoa Học Theo Dõi Núi Lửa Tinakula

Smithsonian cho biết quan sát mặt đất tại Tinakula hiếm khi có, nên việc theo dõi dựa chủ yếu vào dữ liệu vệ tinh.

• Vệ tinh đo nhiệt. Hệ thống MIROVA và MODVOLC dùng dữ liệu của vệ tinh MODIS để phát hiện điểm nóng trên núi. Ví dụ, trong khoảng cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 năm 2020 có bốn điểm nóng được ghi nhận vào các ngày 20, 27, 29 tháng 2 và ngày 1 tháng 3.
• Ảnh vệ tinh quang học. Ảnh Sentinel-2 giúp thấy các dị thường nhiệt trong miệng núi và các cột khí hơi dày bốc lên, nhưng mây thường che khuất tầm nhìn. Năm 2012, NASA cũng dùng ảnh của vệ tinh EO-1 để xác nhận cột khí lẫn tro trên đỉnh núi.
• Cảnh báo từ cơ quan phòng chống thiên tai. Cơ quan Quản lý Thiên tai Quốc gia Solomon Islands phối hợp với chính quyền tỉnh để thông báo cho người dân và phát cảnh báo hàng không khi núi phun.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Tinakula

Núi Lửa Tinakula Cao Bao Nhiêu?

Theo Smithsonian, đỉnh Tinakula cao khoảng 796 mét so với mực nước biển. Một số nguồn khác ghi 851 mét. Toàn bộ ngọn núi vươn lên từ đáy biển cao khoảng ba đến bốn cây số.

Núi Lửa Tinakula Có Đang Hoạt Động Không?

Có. Smithsonian ghi nhận một giai đoạn hoạt động bắt đầu từ tháng 12 năm 2018 với dị thường nhiệt và cột khí hơi, và các cơ sở dữ liệu núi lửa còn ghi nhận hoạt động vào năm 2024.

Hiện Có Người Sống Trên Đảo Tinakula Không?

Không. Những người từng định cư ở đây phải sơ tán sau vụ phun năm 1971, và hòn đảo hiện không có người ở.

Kết Luận

Núi lửa Tinakula là một ví dụ rõ nét về sức sống địa chất của quần đảo Solomon. Đó là một ngọn núi mà người ta thường chỉ nhìn thấy qua vệt nhiệt trên ảnh vệ tinh hoặc ánh đỏ trên mặt biển trong đêm. Chúng tôi cho rằng việc duy trì theo dõi bằng vệ tinh và truyền cảnh báo kịp thời đến các đảo lân cận là rất quan trọng, vì ngọn núi này có thể phun bất cứ lúc nào mà không ai ở gần để báo tin. Rồi thời gian cũng sẽ cho chúng ta biết lần phun tiếp theo của Tinakula sẽ mạnh đến mức nào.

Nguồn tham khảo:

Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, báo cáo về núi lửa Tinakula

NASA Earth Observatory, Steam and Ash Plume over Tinakula Island