Ulawun Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Phùng Trào Tại Papua New Guinea
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Người dân vùng bắc đảo New Britain gọi nó là Người Cha, còn ngọn núi lửa Bamus nằm sát bên là Người Con phía Nam. Cái tên nghe thân thương ấy thuộc về núi lửa Ulawun, ngọn núi lửa cao nhất đảo New Britain và là một trong những núi lửa hoạt động thường xuyên nhất Papua New Guinea. Chúng tôi đã đọc lại nhiều thập kỷ ghi chép của Chương trình Núi lửa Toàn cầu và nhận ra một điều, rằng người Cha này vừa là điểm tựa của cả vùng, vừa là nguồn lo âu không bao giờ nguôi của những ngôi làng dưới chân núi.
Núi Lửa Ulawun Là Gì Và Nằm Ở Đâu?
Núi lửa Ulawun là một núi lửa tầng basalt đến andesite, nằm trên bờ bắc đảo New Britain thuộc tỉnh West New Britain. Đỉnh núi cao khoảng 2.334 mét, và theo NASA đây là ngọn núi lửa cao nhất quần đảo Bismarck. Theo Smithsonian, Ulawun đã phun trào ít nhất từ năm 1700, và kể từ năm 2012 núi liên tục có những đợt phun ngắn kèm cột tro, dung nham và hiện tượng đài lửa.
Ulawun còn là một trong 16 Núi lửa Thập kỷ, danh sách do các nhà khoa học lập ra trong khuôn khổ Thập kỷ Quốc tế Giảm nhẹ Thiên tai của Liên Hiệp Quốc. Những núi lửa này được chọn để nghiên cứu vì có nguy cơ phun trào lớn và nằm gần khu dân cư.
(Xem thêm: Tinakula Là Núi Lửa Gì? Lịch Sử Phun Trào Và Hiểm Họa Tại Quần Đảo Santa Cruz)
Cấu Trúc Địa Chất Và Đặc Điểm Phun Trào
Muốn hiểu vì sao Ulawun khó đoán, cần nhìn vào hình dạng ngọn núi và những kiểu phun trào mà nó đã từng thể hiện.
- Hình nón đối xứng cao vút và miệng hố sâu. Ulawun mọc lên gần như thẳng từ mực nước biển nên có độ cao tương đối rất lớn, và khoảng 1.000 mét phía trên cùng không có cây che phủ. Sau vụ phun năm 1980, miệng hố ở đỉnh có đường kính khoảng 100 đến 150 mét và đáy sâu khoảng 60 đến 100 mét so với vành miệng.
- Magma basalt đến andesite. Các dòng dung nham tại Ulawun thường là basalt, nhờ vậy dung nham có thể chảy khá xa. Nhưng khi khí tích tụ đủ lớn, núi vẫn gây ra những vụ nổ mạnh.
- Phun trào đa dạng, từ Strombolian đến Plinian. Những đợt nhẹ thường là các vụ phun đài lửa Strombolian. Những đợt lớn có thể tạo cột tro kiểu Plinian vươn lên tầng bình lưu, cùng dòng mây nhiệt đổ xuống sườn núi.
- Các miệng phun trên sườn núi. Ngoài miệng hố ở đỉnh, Ulawun còn mở ra những khe nứt trên sườn. Năm 2019, một miệng phun mới xuất hiện ở sườn nam tây nam, ở độ cao khoảng 700 mét. Năm 2023, một khe nứt khác mở ra ở sườn tây nam, cách khe nứt năm 2019 khoảng một cây số.
Lịch Sử Hoạt Động Và Những Đợt Phun Trào Đáng Nhớ
Mỗi thập kỷ, Ulawun đều để lại ít nhất một dấu mốc mà người dân quanh vùng còn nhắc đến.
- Tháng 1 năm 1970. Một vụ phun lớn lúc rạng sáng ngày 22 tháng 1 tạo ra dòng mây nhiệt chảy xuống thung lũng tây bắc, dừng cách bờ biển chưa đầy 2 km và thiêu cháy cây cối trên đường đi. Chính quyền khi đó đã phải chuẩn bị kế hoạch sơ tán khẩn cấp.
- Tháng 5 năm 1978. Núi phun mạnh với dòng mây nhiệt tàn phá một vùng rừng kéo dài 6 đến 7 km từ đỉnh. Dung nham tuôn ra từ một khe nứt hướng tâm trên sườn, với thể tích khoảng 20 triệu mét khối, chặn dòng sông Pandi ở cách núi chừng 11 km và đi qua cách một xóm nhỏ chưa đầy 50 mét.
- Tháng 10 năm 1980. Một vụ phun ngắn nhưng dữ dội ngày 7 tháng 10 đẩy cột tro lên khoảng 7 đến 10 km, các dòng mây nhiệt chảy xuống mọi sườn núi. Tại Ulamona, bóng tối bao trùm nhiều giờ, còn thị trấn Bialla cách núi 45 km cũng chìm trong bóng tối hoàn toàn khoảng một giờ.
- Tháng 6 đến tháng 10 năm 2019. Ngày 26 tháng 6, cột tro đạt khoảng 19,2 km, dòng mây nhiệt đổ xuống sườn bắc và dung nham xuất hiện gần làng Noau. Khoảng 11.000 người phải đi sơ tán theo một nguồn tin, và Liên Hiệp Quốc ghi nhận 7.318 người còn phải ở nơi lánh nạn vào đầu tháng 7. Ngày 3 tháng 8, một vụ phun kiểu Plinian đẩy tro lên khoảng 19 km, làm sập mái hai lớp học và một nhà thờ ở Navo vì sức nặng của tro và xỉ. Ngày 1 tháng 10, một miệng phun mới mở ra với đài dung nham và dòng dung nham chảy 1 đến 2 km về phía tây bắc.
- Tháng 11 năm 2023. Ngày 20 tháng 11, mức báo động được nâng lên Giai đoạn 4, mức cao nhất. Cột tro đạt khoảng 15 km, rồi lên tới tầng bình lưu ở khoảng 18,2 km, và tro bị gió cuốn đi xa tới 520 km về phía tây. Theo USAID, vụ phun làm 5 người thiệt mạng và hơn 16.000 người phải sơ tán tính đến ngày 9 tháng 12.
Hiểm Họa Đối Với Người Dân Và Hàng Không
Với nhiều làng mạc và đồn điền nằm trong tầm ảnh hưởng, Ulawun đặt ra nhiều loại rủi ro cùng lúc.
- Dòng mây nhiệt và dung nham. Dòng mây nhiệt từng đổ xuống nhiều sườn núi. Dung nham còn cắt ngang đường sá, như trường hợp con đường duy nhất trên sườn đông bị cắt đứt năm 1978.
- Tro, xỉ và nguồn sống của người dân. Tro rơi dày làm sập mái nhà, phủ lên đồn điền cọ dầu, vườn nhà và làm ô nhiễm nguồn nước, như cuối năm 2023. Với những cộng đồng sống nhờ đất và vườn, thiệt hại này kéo dài hơn nhiều so với vài giờ phun trào.
- Dòng bùn lahar. Một đợt mưa lớn từng làm các dòng bùn đá trên sườn núi hoạt động trở lại và buộc người dân sơ tán. Đầu năm 2020, Đài quan sát Núi lửa Rabaul cũng ghi nhận lahar trên núi.
- Nguy cơ cho hàng không. Các vụ phun năm 2019 và 2023 đẩy tro lên tầng bay của máy bay thương mại, nên Trung tâm Cảnh báo Tro bụi Núi lửa Darwin phải liên tục phát cảnh báo cho các hãng bay.
Cách Các Nhà Khoa Học Theo Dõi Núi Lửa Ulawun
Đài quan sát Núi lửa Rabaul (RVO) là cơ quan chính theo dõi Ulawun, phối hợp cùng Trung tâm Cảnh báo Tro bụi Núi lửa Darwin (Darwin VAAC).
- Trạm địa chấn và camera. RVO dùng các trạm đo địa chấn, trong đó có trạm cách núi khoảng 2,9 km về phía tây và trạm tại Ulamona cách núi khoảng 11 đến 12 km về phía tây bắc, cùng camera quan sát đỉnh núi. Chỉ số RSAM đo cường độ rung chấn giúp nhận ra lúc núi sắp phun, ví dụ giá trị tăng vọt từ hàng trăm lên hàng nghìn trước các đợt phun.
- Vệ tinh nhiệt và khí thải. Ảnh vệ tinh phát hiện dị thường nhiệt trong miệng hố và các đám khí lưu huỳnh dioxit. Các nhà khoa học từng đo lượng khí này ở Ulawun với mức khoảng 71 tấn mỗi ngày năm 1983 và khoảng 100 tấn mỗi ngày vào đầu tháng 7 năm 2019.
- Thang báo động bốn mức. RVO dùng thang từ Giai đoạn 1 đến Giai đoạn 4 để khuyến nghị chính quyền địa phương, từ theo dõi thông thường đến sơ tán khẩn cấp.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Ulawun
Núi Lửa Ulawun Cao Bao Nhiêu?
Đỉnh Ulawun cao khoảng 2.334 mét so với mực nước biển, là núi lửa cao nhất đảo New Britain.
Núi Lửa Ulawun Có Đang Hoạt Động Không?
Có. Smithsonian ghi nhận núi phun trào từ năm 1700 và có nhiều đợt phun ngắn kể từ năm 2012. Các thông báo tro bụi gần đây, kể cả trong năm 2026, cho thấy núi vẫn chưa nghỉ.
Vì Sao Ulawun Được Gọi Là Núi Lửa Thập Kỷ?
Vì núi có lịch sử phun trào dày đặc và nằm gần khu dân cư, nên được chọn vào nhóm 16 núi lửa cần nghiên cứu ưu tiên để giảm thiểu thiệt hại.
Kết Luận
Núi lửa Ulawun cho thấy sức mạnh của Vành đai lửa Thái Bình Dương không chỉ nằm ở những con số về độ cao cột tro, mà còn ở những mái nhà sập, những đồn điền phủ tro và hàng nghìn người phải rời quê hương. Chúng tôi cho rằng hệ thống cảnh báo sớm và việc theo dõi liên tục là rất quan trọng để bảo vệ người dân và các chuyến bay đi qua vùng này. Rồi thời gian cũng sẽ cho chúng ta biết bao giờ Người Cha của New Britain thực sự lặng xuống.
Nguồn tham khảo:
Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, báo cáo về núi lửa Ulawun
