Langila Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Tại Papua New Guinea

Ở mũi Gloucester, phía tây bắc đảo New Britain, có một ngọn núi mà tiếng gầm và tiếng nổ của nó đã nhiều lần vọng tới các trạm quan sát cách đó hàng chục cây số. Đó là núi lửa Langila, một trong những núi lửa hoạt động thường xuyên nhất của đảo New Britain, thuộc Papua New Guinea. Chúng tôi đã đọc lại các bản ghi chép quan trắc kéo dài nhiều thập kỷ của Chương trình Núi lửa Toàn cầu. Những dòng ghi tưởng như khô khan ấy lại cho thấy một ngọn núi chưa bao giờ thật sự ngủ yên, và những ngôi làng ven biển phải sống cạnh nó suốt nhiều thế hệ. Ngọn núi này cũng là một mắt xích quan trọng của Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Langila Là Núi Lửa Gì?

Núi lửa Langila là một núi lửa phức hợp cao khoảng 1.330 mét so với mực nước biển, nằm ở khu vực Cape Gloucester, tỉnh West New Britain. Theo Smithsonian, Langila gồm bốn nón núi lửa nhỏ chồng lên nhau trên sườn đông thấp của núi lửa Talawe đã tắt từ lâu. Ngọn núi này được xây dựng ở phía đông bắc của miệng hố bị sạt vỡ của Talawe.

Các đợt phun nổ từ nhẹ đến vừa, đôi khi kèm dung nham, đã được ghi nhận tại Langila từ thế kỷ 19. NASA cũng mô tả Langila là một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất New Britain. Đợt phun trào hiện tại bắt đầu từ tháng 10 năm 2015, và các bản tin cập nhật trong năm 2026 vẫn ghi nhận hoạt động tiếp diễn.

(Xem thêm: Ulawun Là Núi Lửa Gì? Cấu Trúc Và Uy Lực Phùng Trào Tại Papua New Guinea)

Cấu Trúc Địa Chất Và Đặc Điểm Phun Trào

Để hiểu vì sao Langila hoạt động dai dẳng như vậy, cần nhìn vào cách ngọn núi được cấu tạo và kiểu phun trào đặc trưng của nó.

• Bốn nón chồng nhau và ba miệng hố hoạt động. Hoạt động phun nổ diễn ra từ ba miệng hố ở đỉnh. Miệng hố số 2 nằm ở phía đông bắc và là nơi phát ra phần lớn các vụ nổ lớn. Miệng hố số 3 là miệng trẻ nhất và nhỏ nhất, hình thành năm 1960 với đường kính khoảng 150 mét.
• Magma basalt andesite. Các dòng dung nham của Langila thuộc loại andesite nghèo silic, thường tạo ra những dòng chảy dạng khối dài khoảng một đến hai cây số từ miệng hố.
• Phun trào Vulcanian là chủ đạo, đôi khi xen kiểu Strombolian. Các nhà quan sát đầu năm 1978 xác nhận hoạt động của Langila mang tính Vulcanian, tức là những vụ nổ mạnh đẩy tro và khối đá lên cao. Có những giai đoạn, ví dụ tháng 2 năm 1983, núi còn đồng thời phun nổ Vulcanian và phun đài lửa Strombolian cao khoảng 100 mét.

Lịch Sử Hoạt Động Và Những Giai Đoạn Đáng Nhớ

Hồ sơ của Smithsonian cho thấy Langila hiếm khi im lặng quá vài tháng. Dưới đây là những mốc đáng nhớ nhất.

• Dung nham từ miệng hố số 3 năm 1973 và 1980. Dòng dung nham bắt đầu tràn ra từ ngày 12 tháng 7 năm 1973, dài khoảng 1 km và rộng khoảng 300 m chỉ sau vài ngày. Ngày 19 tháng 1 năm 1980, một miệng mới mở ra trên sườn miệng hố số 3 và đẩy ra dòng dung nham dài khoảng 800 đến 1.000 mét.
• Giai đoạn 1981 đến 1983. Tháng 11 năm 1981, các dòng mây nhiệt nhỏ sinh ra từ vật liệu rơi ngược xuống miệng hố, dòng lớn nhất đi xuống sườn đông khoảng 2 km. Ngày 26 tháng 12 năm 1982, một vụ nổ lúc 14 giờ đẩy cột tro lên khoảng 9 km kèm sét, ném các tảng đá nóng sáng ra xa tới 2 km và gây cháy bụi rậm trên sườn tây bắc. Tháng 4 năm 1983, một cột tro khác đạt khoảng 8 km.
• Giai đoạn 2005 đến 2009. Tháng 6 năm 2005, hoạt động mạnh lên khiến tro rơi dày. Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế ghi nhận khoảng 3.490 người bị ảnh hưởng. Từ ngày 20 đến 24 tháng 9 năm 2009 xảy ra những vụ nổ tro mạnh, và ngày 30 tháng 9 một đám tro trôi khoảng 260 km về phía tây bắc.
• Giai đoạn 2016 đến 2023. Hoạt động tăng dần từ giữa tháng 12 năm 2016 đến tháng 7 năm 2017. Ngày 19 tháng 5 năm 2017, tro lên khoảng 4,6 km và trôi gần 170 km về phía tây tây nam. Ngày 13 tháng 5 năm 2018, tro lên khoảng 5,5 km, và ngày 9 tháng 1 năm 2021 một vụ phun ngắn đẩy tro lên khoảng 4,9 km. Năm 2023 hoạt động chủ yếu ở mức thấp, gồm các dị thường nhiệt và vài cột tro nhỏ.

Hiểm Họa Đối Với Người Dân Và Hàng Không

Langila không phải ngọn núi gây ra những thảm họa dồn dập như vài núi lửa khác cùng khu vực, nhưng nó đe dọa theo kiểu dai dẳng và âm thầm hơn.

• Tro rơi trên làng ven biển. Trạm quan sát cách núi khoảng 10 km về phía bắc nhiều lần ghi nhận tro rơi sau các vụ nổ. Năm 2005, tro làm hỏng các vườn thực phẩm nhỏ và nhiễm vào một số nguồn nước, đồng thời các báo cáo ghi nhận thêm ca bệnh hô hấp và kích ứng mắt. Chính quyền tỉnh khi đó khuyến khích người dân tự nguyện sơ tán khỏi vùng bị ảnh hưởng.
• Dung nham và dòng mây nhiệt trên sườn núi. Các dòng dung nham dạng khối và dòng mây nhiệt nhỏ chủ yếu chảy trong phạm vi sườn núi, nhưng đủ để thiêu cháy cây cối và làm biến đổi địa hình quanh miệng hố.
• Nguy cơ cho hàng không. Cột tro cao vài cây số rất dễ cắt ngang đường bay. Từng có những cột tro lên đến khoảng 11 km vào tháng 2 năm 1997, và tro thường trôi xa hàng trăm cây số. Vì vậy Langila thường xuyên có mặt trong các bản tin của Trung tâm Cảnh báo Tro bụi Núi lửa Darwin.

Cách Các Nhà Khoa Học Theo Dõi Núi Lửa Langila

Việc giám sát Langila là sự phối hợp giữa quan sát mặt đất và dữ liệu vệ tinh.

• Quan sát mặt đất và địa chấn. Trong nhiều thập kỷ, Đài quan sát Núi lửa Rabaul (RVO) đặt trạm quan sát và máy đo địa chấn gần sân bay Cape Gloucester, cách núi khoảng 8 đến 10 km. Các chuyên gia ghi lại ánh sáng ở miệng hố, tiếng nổ, màu tro và những rung chấn liên quan đến mỗi vụ nổ.
• Vệ tinh nhiệt và khí thải. Hệ thống MIROVA và MODVOLC phát hiện dị thường nhiệt ở đỉnh núi, còn vệ tinh Sentinel-5P theo dõi các đám khí lưu huỳnh dioxit. Năm 1983, các nhà khoa học đo được lượng lưu huỳnh dioxit tăng từ khoảng 74 tấn mỗi ngày lúc núi yên ắng lên khoảng 1.300 tấn mỗi ngày khi hoạt động mạnh lên.
• Cảnh báo tro bụi cho ngành bay. Trung tâm Cảnh báo Tro bụi Núi lửa Darwin dùng ảnh vệ tinh, báo cáo của phi công và mô hình gió để xác định độ cao và hướng trôi của đám tro, rồi phát cảnh báo cho các hãng hàng không.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Núi Lửa Langila

Núi Lửa Langila Cao Bao Nhiêu?

Đỉnh Langila cao khoảng 1.330 mét so với mực nước biển, tọa lạc ở khu vực Cape Gloucester phía tây bắc đảo New Britain.

Núi Lửa Langila Có Đang Hoạt Động Không?

Có. Theo Smithsonian, đợt phun trào hiện tại bắt đầu từ tháng 10 năm 2015, và các bản tin gần đây vẫn ghi nhận cột tro cùng dị thường nhiệt tại đỉnh núi.

Langila Phun Trào Theo Kiểu Nào?

Kiểu chủ đạo là Vulcanian, với các vụ nổ đẩy tro và khối đá lên cao. Đôi lúc núi còn có những đợt phun đài lửa Strombolian và các dòng dung nham dạng khối.

Kết Luận

Núi lửa Langila cho thấy một sự thật dễ bị bỏ quên, rằng nguy hiểm không chỉ đến từ những vụ nổ thảm khốc mà còn từ hoạt động kéo dài suốt nhiều thập kỷ. Chúng tôi cho rằng việc quan trắc liên tục và cảnh báo tro bụi kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ những ngôi làng ven biển và các chuyến bay đi ngang vùng trời Tây Thái Bình Dương. Rồi thời gian cũng sẽ cho chúng ta biết bao giờ ngọn núi này thực sự lặng xuống, còn lúc này, nó vẫn đang âm thầm thở.

Nguồn tham khảo:

Global Volcanism Program, Smithsonian Institution, báo cáo về núi lửa Langila

NASA Earth Observatory, Eruption of Langila Volcano, New Britain