Bagana Là Núi Lửa Gì?"Nhà Máy Dung Nham" Mãnh Liệt Tại Bougainville

Bài viết phát hành:

Cập nhật lần cuối:

Giữa những cánh rừng nhiệt đới hẻo lánh ở trung tâm đảo Bougainville, thuộc quốc đảo Papua New Guinea, có một ngọn núi hình nón đối xứng gần như hoàn hảo, và nó chưa bao giờ thật sự nghỉ ngơi. Nằm trong khu vực Vành đai lửa Thái Bình Dương, núi lửa Bagana là một trong những ngọn núi lửa trẻ nhất và hoạt động bền bỉ nhất vùng Melanesia. Khi đọc các báo cáo quan trắc, chúng tôi luôn có cảm giác như đang theo dõi một dòng sông dung nham chảy chậm suốt nhiều thập kỷ.

Bagana Là Núi Lửa Gì?

Bagana là một núi lửa dạng tầng (Stratovolcano) có hình nón đối xứng, nằm ở phần trung tâm đảo Bougainville, Papua New Guinea. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) của Viện Smithsonian, ngọn núi cao khoảng 1.855 mét so với mực nước biển. Khối núi này chủ yếu được xây nên từ sự chồng chất của các dòng dung nham andesite có độ nhớt cao.

  • Vị trí: Phần trung tâm đảo Bougainville, khu tự trị Bougainville, Papua New Guinea.
  • Cấu trúc địa chất: Khối núi hình nón đối xứng, được tạo thành chủ yếu bởi các dòng dung nham andesite đặc quánh, trên đỉnh có một vòm dung nham (Lava dome) nhỏ nằm trong miệng hố.
  • Cơ quan giám sát: Đài quan sát Núi lửa Rabaul (RVO).
Núi lửa Bagana hình nón đối xứng trên đảo Bougainville, Papua New Guinea
Núi lửa Bagana tại Bougainville. Nguồn ảnh: volcanodiscovery

(Xem thêm: Vì Sao Hồ Canxi Hình Thành Ở Hang Thắng Ở Phong Nha - Kẻ Bàng?)

Ngọn Núi Được Xây Nên Từ Dung Nham

Điều khiến chúng tôi bất ngờ nhất khi tìm hiểu về Bagana là tốc độ hình thành của nó. GVP ước tính rằng với tốc độ tạo dung nham hiện nay, toàn bộ khối núi có thể được xây dựng chỉ trong khoảng 300 năm. Với thang thời gian địa chất, đây là một quãng thời gian cực ngắn, nên Bagana được xem là một trong những núi lửa trẻ nhất vùng.

Theo NASA, các nhà khoa học đã quan sát thấy Bagana phun trào gần như không ngừng kể từ những năm 1840. Ngọn núi liên tục đẩy ra những dòng dung nham andesite dày, vón cục và di chuyển rất chậm. Trong số ba khối núi lửa lớn trên đảo Bougainville, chỉ có Bagana còn hoạt động.

Đặc Điểm Hoạt Động Phun Trào Của Bagana

Khác với nhiều núi lửa chỉ bùng nổ từng đợt ngắn, Bagana duy trì kiểu hoạt động bền bỉ gắn liền với dung nham có độ nhớt cao:

  • Trào dung nham không nổ: Theo GVP, hoạt động đặc trưng của Bagana là dung nham đặc quánh trào ra êm hơn là nổ tung. Dòng dung nham này duy trì một vòm dung nham nhỏ trong miệng hố trên đỉnh và chảy chậm xuống các sườn núi.
  • Thỉnh thoảng nổ mạnh: Dù không phải kiểu hoạt động chính, ngọn núi đôi khi vẫn có các vụ nổ, kèm theo dòng chảy mảnh vụn núi lửa (pyroclastic flow) và cột tro.
  • Phát thải khí SO2 rất lớn: NASA mô tả Bagana là nguồn phát thải khí lưu huỳnh đioxit (SO2) đáng chú ý, ở mức vài nghìn tấn mỗi ngày. Đây là mức cao nhất trong số các núi lửa không có hồ dung nham trên thế giới.

Bagana Có Nguy Hiểm Không?

Có. Dù nằm ở vùng hẻo lánh, Bagana vẫn đã nhiều lần gây ảnh hưởng đến người dân quanh khu vực:

  • Dòng chảy mảnh vụn núi lửa: Khi xuất hiện các vụ nổ, dòng chảy mảnh vụn núi lửa nóng rực có thể lao xuống sườn núi và thiêu rụi rừng nhiệt đới trên đường đi. Vào tháng 7 năm 2023, một chuỗi vụ nổ kèm dòng chảy này đã đẩy cột tro lên độ cao khoảng 18 km và buộc nhiều ngôi làng phải sơ tán. Tro rơi xuống đất nông nghiệp và làm ô nhiễm nguồn nước.
  • Mưa tro bụi diện rộng: Theo báo cáo của GVP trong tuần 18 đến 24 tháng 6 năm 2026, cột tro của Bagana đã gây mưa tro ở nhiều ngôi làng thuộc huyện Wakunai và Torokina, trong đó có những nơi cách núi khoảng 28 km về phía tây.
  • Hiểm họa lũ bùn lahar: Bougainville có lượng mưa nhiệt đới rất cao. Khi nước mưa hòa lẫn với tro bụi và vật liệu phun trào bở rời, chúng có thể tạo thành các dòng lũ bùn lahar tràn vào sông ngòi và đe dọa vùng đất thấp phía hạ lưu.
  • Vùng núi hẻo lánh nhưng không an toàn tuyệt đối: Khu vực quanh Bagana thưa dân và khó tiếp cận, điều này giúp giảm rủi ro trực tiếp cho con người. Nhưng như các đợt sơ tán năm 2023 đã cho thấy, các làng ở xa vẫn có thể chịu ảnh hưởng nặng nề.

Kết Luận

Núi lửa Bagana tại Papua New Guinea là ngọn núi dạng tầng trẻ, được xây nên từ những dòng dung nham andesite chảy gần như không ngừng. Dung nham đặc quánh, lượng khí SO2 khổng lồ, mưa tro và nguy cơ dòng chảy mảnh vụn núi lửa đòi hỏi sự theo dõi thường xuyên của Đài quan sát RVO. Với chúng tôi, Bagana là lời nhắc rằng những ngọn núi lặng lẽ nhất trên bản đồ vẫn có thể thay đổi cuộc sống của cả một vùng.

Nguồn tham khảo:

(Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo)

Bài liên quan