Cotopaxi Là Núi Lửa Gì? Vị Trí, Cấu Trúc Và Mức Độ Nguy Hiểm
Bài viết phát hành:
Cập nhật lần cuối:
Có những ngọn núi chỉ cần nhìn một lần là nhớ mãi. Cotopaxi là một ngọn núi như vậy. Đứng sừng sững giữa dãy Andes, núi lửa Cotopaxi mang hình nón gần như hoàn hảo, đỉnh phủ băng trắng xóa và từ lâu đã là biểu tượng của Ecuador. Nhưng đằng sau vẻ đẹp ấy là một ngọn núi mà các nhà khoa học vẫn phải canh chừng từng ngày. Chúng tôi viết bài này để cùng bạn xem Cotopaxi là núi lửa gì, vì sao nó được xếp vào nhóm nguy hiểm bậc nhất, lịch sử phun trào ra sao và hiện nay ngọn núi đang ở trạng thái nào, dựa trên dữ liệu của Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian và Viện Địa lý Vật lý Ecuador (IG-EPN).
Cotopaxi Là Núi Lửa Gì?
Cotopaxi là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) đang hoạt động, cao khoảng 5.911 m, nằm ở Ecuador và là một trong những núi lửa cao nhất thế giới còn hoạt động. Theo GVP, đây là ngọn núi có hình nón đối xứng, phủ băng và được xem là một trong những núi lửa nổi tiếng và hoạt động nhiều nhất của Ecuador. Cotopaxi nằm cách thủ đô Quito chừng 45 đến 50 km về phía nam, thuộc Vành đai núi lửa Andes.
- Vị trí: Dãy Andes, Ecuador, nằm trong khu vực Vườn quốc gia Cotopaxi.
- Tọa độ: Khoảng 0,677 độ vĩ nam, 78,436 độ kinh tây.
- Độ cao: Khoảng 5.911 m so với mực nước biển, đỉnh núi được phủ băng quanh năm.
- Loại núi lửa: Núi lửa dạng tầng hình nón đối xứng, với đá chủ yếu thuộc nhóm andesite và andesite bazan.
- Cơ quan giám sát: Viện Địa lý Vật lý thuộc Trường Bách khoa Quốc gia Ecuador (IG-EPN).
(Xem thêm: Cerro Negro de Mayasquer Là Núi Lửa Gì? Nó Có Nguy Hiểm Không?)
Hình Nón Cân Đối Và Mối Nguy Từ Lớp Băng Trên Đỉnh
Nhìn từ xa, Cotopaxi đẹp đến mức khó tin đó là một ngọn núi lửa. Nhưng chính sự kết hợp giữa macma nóng bên trong và lớp băng dày phía trên mới là điều khiến các nhà địa chất lo ngại nhất. Theo IG-EPN, Cotopaxi được xem là một trong những núi lửa nguy hiểm nhất thế giới vì tần suất phun trào, kiểu phun trào, địa hình, lớp băng bao phủ và số dân sống trong vùng có thể bị ảnh hưởng.
- Thành phần macma: Đá núi lửa nhóm andesite thường gắn với các đợt phun trào có tính nổ, tạo ra tro bụi, đá bọt và dòng nóng pyroclastic.
- Lớp băng phủ đỉnh: Khi núi lửa phun trào, nhiệt từ tro nóng và dòng pyroclastic làm tan một phần lớp băng ở đỉnh. Nước tan trộn với đá và tro tạo thành lũ bùn núi lửa.
- Dòng lahar đi rất xa: Theo GVP, các dòng lahar trong lịch sử từng quét qua những thung lũng quanh núi, một nhánh chảy về phía lưu vực sông Amazon, còn nhánh phía tây bắc đổ ra tận Thái Bình Dương.
Hàng Trăm Nghìn Người Sống Trên Đường Đi Của Lahar
Điều khiến chúng tôi day dứt nhất khi tìm hiểu về Cotopaxi không phải là sức mạnh của ngọn núi, mà là những con người sống dưới chân nó. Theo ước tính của IG-EPN, hơn 300.000 người đang sống trong các khu vực có thể bị đe dọa bởi lahar nếu xảy ra những đợt phun trào tương tự trong lịch sử. Thủ đô Quito, nơi có hơn hai triệu dân, nằm cách núi chỉ khoảng 45 đến 50 km.
Ngoài ra, tro bụi phát tán theo hướng gió có thể ảnh hưởng đến hoạt động hàng không, nguồn nước sinh hoạt, nông nghiệp và sức khỏe hô hấp của người dân ở vùng cao nguyên trung tâm Ecuador. Vì vậy, Cotopaxi được xem là ngọn núi cần theo dõi thường xuyên nhất cả nước.
Lịch Sử Phun Trào Của Cotopaxi
Cơ sở dữ liệu của GVP ghi nhận 86 đợt phun trào của Cotopaxi, một con số cho thấy đây là một trong những núi lửa lớn hoạt động thường xuyên nhất Nam Mỹ. Những mốc đáng nhớ gồm:
- Các năm 1744, 1768, 1877 và 1904: Đây là những đợt phun trào dữ dội nhất trong lịch sử gần đây của núi, thường kéo theo dòng pyroclastic và lũ bùn lahar gây thiệt hại nặng cho các thung lũng quanh núi.
- Năm 1877: Đợt phun trào lớn gần đây nhất. Dòng bùn đá di chuyển hơn 100 km từ núi lửa, quét qua nhiều khu vực dân cư.
- Năm 2015: Sau khoảng 75 năm tương đối yên tĩnh, Cotopaxi thức giấc vào tháng 8 với các đợt phun hơi nước, khí và tro bụi. Cột tro vút cao hàng kilômét, chính quyền Ecuador ban bố tình trạng khẩn cấp.
Tình Hình Hoạt Động Gần Đây
Cotopaxi là ngọn núi được giám sát kỹ nhất Ecuador. Theo IG-EPN, riêng ngọn núi này đã có hơn 60 thiết bị quan trắc hoạt động theo thời gian thực. Dưới đây là diễn biến chúng tôi ghi nhận được:
- Từ cuối năm 2022: Cotopaxi bước vào giai đoạn phát thải khí và tro bụi mới. Cột khí và tro nhiều lần cao từ vài trăm mét đến khoảng 1,8 km trên miệng núi, tro rơi nhẹ ở một số khu vực lân cận. Chính quyền Ecuador nâng mức cảnh báo lên vàng cho vùng ảnh hưởng.
- Tháng 9 năm 2025: IG-EPN ghi nhận một số thông số nội tại ở mức thấp nhưng có xu hướng tăng, đồng thời kêu gọi người dân theo dõi thông tin từ nguồn chính thức.
- Năm 2026: Ngày 1 tháng 4, các kỹ thuật viên IG-EPN dùng máy bay không người lái gắn camera nhiệt để khảo sát miệng núi. Theo báo cáo ngày 4 tháng 9, Cotopaxi ở trạng thái tương đối yên tĩnh, hoạt động bên trong và trên bề mặt đều ở mức thấp và không thay đổi.
- Ngày 27 tháng 10 năm 2026: IG-EPN thông báo một dòng lahar thứ cấp quy mô nhỏ đến vừa trong khe Cutzualo ở sườn tây nam của núi.
Tình hình hiện tại khá êm, nhưng IG-EPN luôn nhắc người dân không được chủ quan. Trước khi lên kế hoạch tham quan hay leo núi quanh khu vực, bạn nên xem bản tin mới nhất từ IG-EPN và chính quyền địa phương.
Cotopaxi Có Nguy Hiểm Không?
Có. Các nhà địa chất xếp Cotopaxi vào nhóm núi lửa nguy hiểm hàng đầu thế giới vì những lý do sau:
- Nguy cơ lũ bùn lahar: Khối băng lớn trên đỉnh có thể tan nhanh khi núi phun trào, tạo thành dòng bùn đá di chuyển rất nhanh xuống các thung lũng.
- Dân cư đông đúc: Hơn 300.000 người sống trong vùng có thể bị lahar ảnh hưởng, và Quito chỉ cách núi khoảng 45 đến 50 km.
- Tro bụi diện rộng: Tro có thể ảnh hưởng đến hàng không, nguồn nước, mùa màng và sức khỏe hô hấp của cộng đồng.
Kết Luận
Cotopaxi là ngọn núi lửa tầng phủ băng cao khoảng 5.911 m, vừa là niềm tự hào vừa là nỗi lo thường trực của Ecuador. Với lịch sử phun trào dày đặc và vị trí sát các vùng dân cư đông, ngọn núi này đòi hỏi sự giám sát khoa học không ngừng nghỉ. Với chúng tôi, vẻ đẹp của Cotopaxi sẽ trọn vẹn hơn khi mỗi người hiểu rõ những gì ẩn sau nó và luôn theo dõi thông tin chính thức từ IG-EPN.
Nguồn tham khảo:
