Sabancaya Là Núi Lửa Gì? Đặc Điểm, Lịch Sử Phun Trào Và Tình Hình Hoạt Động Mới Nhất

Có những ngọn núi không bao giờ thật sự yên nghỉ. Ở miền nam Peru, nơi thung lũng Colca nằm lặng lẽ giữa dãy Andes, núi lửa Sabancaya đã thức giấc và gần như chưa ngừng phát tín hiệu suốt nhiều năm qua. Mỗi cột tro bụi bốc lên từ đỉnh núi đều nhắc người dân vùng Arequipa rằng họ đang sống cạnh một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất cả nước. Chúng tôi viết bài này để cùng bạn xem Sabancaya là núi lửa gì, cấu trúc địa chất ra sao, lịch sử hoạt động có gì đáng chú ý và tình hình mới nhất hiện nay thế nào, dựa trên dữ liệu của Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithsonian cùng các thông báo của Viện Địa vật lý Peru (IGP) và Viện Địa chất, Khai khoáng và Luyện kim Peru (INGEMMET).

Sabancaya Là Núi Lửa Gì?

Sabancaya là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) cao khoảng 5.960 m, nằm ở vùng Arequipa, miền nam Peru, và là một trong những núi lửa hoạt động mạnh nhất nước này. Theo Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) thuộc Viện Smithonian, ngọn núi nằm trong Cung núi lửa Andes Trung tâm, hình thành do mảng Nazca hút chìm bên dưới mảng Nam Mỹ. Sabancaya là một phần của dãy gồm ba núi lửa lớn, trong đó Hualca Hualca nằm ở phía bắc, Ampato ở phía nam và Sabancaya ở giữa.

• Vị trí: Vùng Arequipa, Peru, nằm bên bờ trái thung lũng sông Colca.
• Tọa độ: Khoảng 15,787 độ vĩ nam, 71,857 độ kinh tây.
• Độ cao: Khoảng 5.960 m so với mực nước biển.
• Loại núi lửa: Núi lửa dạng tầng có các vòm dung nham, đá chủ yếu thuộc nhóm andesite và andesite bazan.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Núi lửa Quốc gia (CENVUL) thuộc IGP và Đài quan sát Núi lửa của INGEMMET (OVI) tại Arequipa.

(Xem thêm: Cotopaxi Là Núi Lửa Gì? Vị Trí, Cấu Trúc Và Mức Độ Nguy Hiểm)

Hình Dạng Và Cấu Trúc Địa Chất Đặc Trưng

Khác với một ngọn núi đứng đơn lẻ, Sabancaya là mắt xích giữa hai núi lửa lớn hơn và cũ hơn. Ở phía bắc là Hualca Hualca cao khoảng 6.025 m, một núi lửa đã bị xói mòn nhiều. Ở phía nam là Ampato cao khoảng 6.288 m. Theo GVP, Hualca Hualca nằm cách Sabancaya khoảng 4 km về phía bắc.

• Các vòm dung nham: Đỉnh núi có các vòm dung nham. Năm 2018, dung nham đã được nhìn thấy trong miệng núi, và một vòm được đo vào tháng 10 năm 2019 có thể tích ước tính khoảng 4,6 triệu mét khối.
• Dòng dung nham thời Holocene: Một số dòng dung nham thuộc kỷ Holocene phủ rộng quanh các vòm trên đỉnh, theo mô tả của GVP.
• Chuyển động bên dưới núi: Các nghiên cứu đo biến dạng mặt đất bằng ảnh radar vệ tinh đã ghi nhận sự thay đổi ở khu vực này, cho thấy macma bên dưới vẫn đang vận động.
• Băng trên sườn núi: Sabancaya từng có một số sông băng nhỏ trên sườn núi. Khi núi hoạt động mạnh, nhiệt và tro bụi có thể làm băng tan và tạo ra lũ bùn.

Thung Lũng Colca: Nơi Con Người Sống Cùng Tro Bụi

Điều khiến chúng tôi nghĩ nhiều nhất về Sabancaya là con người sống quanh nó. Thung lũng sông Colca là nơi có nhiều làng mạc như Maca, Achoma, Yanque, Huambo và Cabanaconde. Người dân nơi đây sống bằng nông nghiệp bậc thang và chăn nuôi gia súc, trong khi vùng này cũng thu hút nhiều du khách quốc tế đến ngắm thung lũng sâu và những cánh đồng cỏ cao nguyên.

Mỗi khi núi lửa phát ra một cột tro, gió mang tro bụi rơi xuống đồng cỏ, nguồn nước và khu dân cư. Hít phải tro bụi, nước sinh hoạt bị nhiễm bẩn và đồng cỏ bị phủ tro là những mối lo thường trực của người dân. Cơ quan phòng vệ dân sự Peru (INDECI) thường khuyến cáo mọi người che đậy bể nước và không đến gần núi lửa.

Lịch Sử Hoạt Động Của Sabancaya

Theo GVP, các tài liệu lịch sử ngắn gọn ghi nhận Sabancaya phun trào vào năm 1750 và tháng 7 năm 1784, nhưng chỉ có rất ít chi tiết. Từ cuối thế kỷ 20, ngọn núi bắt đầu hoạt động mạnh trở lại:

• Từ năm 1988: Núi lửa phun trào và gây thiệt hại cho vùng lân cận. Theo ghi chép, gia súc chết vì khí độc hoặc vì ăn phải thực vật bị nhiễm tro trong đợt phun trào năm 1988.
• Từ năm 2014 đến giữa năm 2016: Theo NASA dẫn lại dữ liệu của GVP, Sabancaya phun trào rải rác từ năm 2014 và đều đặn hơn từ giữa năm 2016.
• Từ tháng 11 năm 2016: INGEMMET ghi nhận núi lửa bước vào chu kỳ phun trào mới. Chu kỳ này kéo dài nhiều năm với những vụ nổ thường xuyên, các cột khí, tro bụi và khí lưu huỳnh đioxit (SO2).
• Năm 2019: Theo GVP, vào tháng 12 đã xảy ra sáu dòng pyroclastic.
• Ngày 13 tháng 9 năm 2025: Một đợt hoạt động mới có chỉ số nổ VEI 3 bắt đầu bằng một vụ nổ đưa cột tro lên khoảng 5 km trên miệng núi và tạo ra các dòng pyroclastic dài tới 1,6 km trên sườn phía bắc. Từ thời điểm đó, IGP duy trì mức cảnh báo cam.

Tình Hình Hoạt Động Gần Đây

Sabancaya được theo dõi liên tục 24 giờ mỗi ngày. Dưới đây là những diễn biến chúng tôi ghi nhận được từ các thông báo chính thức và báo chí Peru:

• Tháng 1 năm 2026: IGP cho biết hoạt động của núi lửa vẫn ở mức cảnh báo cam, các vụ nổ thường xuyên cùng với việc phát tro, khí và hơi nước theo từng đợt là điều được dự báo và xem là bình thường. Ngày 29 tháng 1, một vụ nổ đưa cột tro lên khoảng 3.400 m, và IGP đánh giá đây không phải là thay đổi đáng kể.
• Tháng 3 năm 2026: Báo chí Peru ghi nhận nhiều vụ nổ liên tiếp trong thời gian ngắn, gây tro bụi ở một số huyện của Arequipa.
• Tháng 5 và tháng 6 năm 2026: Vụ nổ ngày 3 tháng 5 và đợt phát tro ngày 1 tháng 6 đều nằm trong biên độ hoạt động đã được dự báo ở mức cảnh báo cam, theo IGP.
• Đầu tháng 8 năm 2026: IGP vẫn duy trì cảnh báo cam, ghi nhận cột tro cao tới khoảng 1.900 m và lưu ý có thể xảy ra các vụ nổ tạo cột phun cao hơn 2 km.

Nói gọn lại, Sabancaya đang ở trạng thái phun trào kéo dài và chưa có dấu hiệu ngừng hẳn. Nếu bạn dự định đến thung lũng Colca, hãy xem bản tin mới nhất của IGP, INGEMMET và INDECI trước khi lên đường, vì mức cảnh báo có thể thay đổi bất cứ lúc nào.

Núi Lửa Sabancaya Có Nguy Hiểm Không?

Có. Sabancaya gây ra nhiều rủi ro thực tế cho người dân và du khách:

• Tro bụi: Tro mịn gây kích ứng mắt, ảnh hưởng đường hô hấp, làm bẩn nguồn nước và phủ lên đồng cỏ nuôi gia súc.
• Khí núi lửa: Khí lưu huỳnh đioxit và các loại khí khác có thể gây hại cho sức khỏe, nhất là ở gần miệng núi.
• Dòng pyroclastic: Đợt hoạt động tháng 9 năm 2025 cho thấy núi có thể tạo ra dòng pyroclastic chảy xuống sườn núi.
• Lũ bùn lahar: Khi tro bụi gặp nước, nhất là trong mùa mưa, có thể hình thành dòng bùn đá chảy theo các khe suối xuống thung lũng.

Kết Luận

Sabancaya là ngọn núi lửa dạng tầng cao gần 6.000 m ở Arequipa, nổi tiếng vì giai đoạn phun trào kéo dài từ năm 2016 và đợt hoạt động mạnh hơn từ tháng 9 năm 2025. Với chúng tôi, câu chuyện của Sabancaya không chỉ là chuyện của một ngọn núi, mà còn là chuyện của những cộng đồng đã học cách sống chung với tro bụi mỗi ngày. Để an toàn khi đến vùng này, bạn nên theo dõi các bản tin chính thức của IGP, INGEMMET và GVP.

Nguồn tham khảo:

• Sabancaya, Chương trình Núi lửa Toàn cầu, Viện Smithsonian
• Descartan que explosión reportada en el volcán Sabancaya signifique variar nivel de alerta, Agencia Andina (thông tin từ IGP)