Ubinas Là Núi Lửa Gì? Hồ Sơ Địa Chất Và Lịch Sử Phun Trào Ở Peru

Có những ngôi làng mà người dân quen sống chung với một ngọn núi biết thức giấc. Ở miền nam Peru, người dân thung lũng Ubinas đã quen với tiếng nổ trên đỉnh núi, lớp tro xám phủ lên ruộng đồng và những kế hoạch sơ tán lại được mang ra thực hành. Nguồn cơn là núi lửa Ubinas, ngọn núi lửa được Chương trình Núi lửa Toàn cầu (GVP) xếp vào nhóm hoạt động mạnh nhất Peru. Chúng tôi viết bài này để cùng bạn xem Ubinas là núi lửa gì, vì sao nó nguy hiểm với những ngôi làng dưới chân núi và những gì chúng ta biết về tình hình hiện tại, dựa trên dữ liệu của Viện Smithsonian và Viện Địa vật lý Peru (IGP).

Ubinas Là Núi Lửa Gì?

Ubinas là một núi lửa dạng tầng (stratovolcano) cao hơn 5.600 m, nằm ở vùng Moquegua, miền nam Peru, và là núi lửa hoạt động mạnh nhất cả nước. Theo GVP, ngọn núi nằm trên Cung núi lửa Andes Trung tâm, cách thành phố Arequipa khoảng 70 km. Cơ sở dữ liệu của GVP liệt kê 25 giai đoạn phun trào đã được xác nhận, phần lớn là các vụ nổ nhẹ đến vừa kèm tro.

• Vị trí: Vùng Moquegua, tỉnh General Sánchez Cerro, Peru.
• Tọa độ: Khoảng 16,345 độ vĩ nam, 70,897 độ kinh tây.
• Độ cao: Khoảng 5.608 m theo GVP. Một số dữ liệu vệ tinh và cảnh báo hàng không ghi khoảng 5.672 m.
• Loại núi lửa: Núi lửa dạng tầng, đá chủ yếu thuộc nhóm andesite và andesite bazan.
• Cơ quan giám sát: Trung tâm Núi lửa Quốc gia (CENVUL) thuộc IGP và Đài quan sát Núi lửa của INGEMMET.

(Xem thêm: Sabancaya Là Núi Lửa Gì? Đặc Điểm, Lịch Sử Phun Trào Và Tình Hình Hoạt Động Mới Nhất)

Miệng Núi Lửa Rộng Cắt Ngang Đỉnh Núi

Nếu nhìn Ubinas từ xa, bạn sẽ thấy một ngọn núi hình nón khá cân đối nhưng như bị cắt ngang ở đỉnh. Lý do là trên đỉnh có một miệng núi lửa dạng caldera rộng khoảng 1,4 km. Theo GVP, đây là nơi diễn ra các vụ nổ và phát tro trong những đợt hoạt động gần đây.

• Dạng núi lửa nổ: Đá andesite thường gắn với các vụ nổ tạo cột tro, bom núi lửa và đôi khi là lũ bùn lahar sau mưa.
• Sườn đông nam: Đây là hướng mà các dòng lahar thường đổ xuống qua khe Volcánmayo, rồi chảy về phía sông Ubinas.
• Hoạt động thủy nhiệt: Núi thường phát khí và hơi nước từ các miệng phun trước và sau những đợt phun trào lớn.

Thung Lũng Ubinas: Nơi Người Dân Sống Dưới Chân Núi Lửa

Điều khiến chúng tôi lo nhất khi tìm hiểu về Ubinas không chỉ là mức độ hoạt động, mà còn là vị trí. Theo dữ liệu của GVP, có một lượng dân cư đáng kể sống trong bán kính 30 km quanh núi. Họ sống rải rác ở các làng như Querapi, Tonohaya và thị trấn Ubinas, chủ yếu dựa vào nông nghiệp và chăn nuôi.

Thung lũng này nằm ngay phía dưới sườn đông nam của núi, và cũng là đường đi của các dòng lahar. Các lahar thường chảy qua khe Volcánmayo, đôi khi làm hư hại tuyến đường nối Arequipa, Querapi và Ubinas. Vì thế, mỗi khi núi hoạt động, các cơ quan Peru luôn lưu ý người dân về nguy cơ ở vùng thung lũng này.

Lịch Sử Phun Trào Của Ubinas

Ghi chép lịch sử cho thấy Ubinas có hoạt động từ rất lâu. Danh sách các đợt phun trào của GVP bắt đầu từ khoảng năm 1550, rồi lần lượt qua các năm 1600, 1662, 1677 và 1784. Sang thế kỷ 20, núi tiếp tục có các đợt phun trào vào năm 1937, 1951, 1956 và 1969.

• Giai đoạn 2006-2008 và 2009-2010: Hai đợt phun trào liên tiếp trong thế kỷ 21, gây tro bụi phủ lên vùng thung lũng.
• Giai đoạn 2014-2016: Một chu kỳ phun trào khác. Theo GVP, đợt hoạt động được báo cáo gần nhất trước năm 2019 là vào tháng 11 năm 2016.
• Năm 2019: Núi bước vào đợt hoạt động mới từ tháng 6. Theo ảnh vệ tinh, cột tro lên tới khoảng 6,1 km trên mực nước biển và trôi về phía bắc, đông bắc và đông.
• Năm 2023: Theo bản tin của IGP, vào lúc 00 giờ 11 phút ngày 22 tháng 6, Ubinas bắt đầu một quá trình phun trào mới. IGP khuyến nghị nâng cảnh báo từ vàng lên cam. Trong những tuần sau, núi có nhiều vụ nổ, có vụ phóng ra bom núi lửa và tro bụi lan tới thành phố Arequipa.

Tình Hình Hoạt Động Gần Đây

Sau năm 2023, Ubinas vẫn được theo dõi liên tục vì ngọn núi này chưa bao giờ thật sự nghỉ hẳn. Dưới đây là những mốc chúng tôi xác nhận được từ các bản tin:

• Tháng 7 năm 2023: Báo chí Peru dẫn IGP cho biết núi có nhiều vụ nổ, cột tro có lúc cao khoảng 3.300 m.
• Ngày 5 tháng 3 năm 2025: Theo Boletín Vulcanológico 2025-0005, IGP xác nhận hoạt động của núi đã giảm và mức cảnh báo hạ từ vàng xuống xanh lá, tức trạng thái hoạt động cơ sở.
• Ngày 2 tháng 2 năm 2026: Theo bản tin tuần của GVP, IGP báo cáo một dòng lahar mang theo tro, mảnh đá và tảng đá chảy xuống khe Volcánmayo ở sườn đông nam lúc 17 giờ 41.

Peru dùng thang cảnh báo bốn màu gồm xanh lá, vàng, cam và đỏ. Chúng tôi chưa tìm được thông báo chính thức nào về mức cảnh báo sau tháng 3 năm 2025, nên nếu bạn cần thông tin hiện tại để đi lại hoặc nghiên cứu, hãy xem trực tiếp bản tin mới nhất của IGP hoặc INGEMMET.

Ubinas Có Nguy Hiểm Không?

Có, nhất là với người dân vùng thung lũng. Các mối nguy chính gồm:

• Tro bụi: Tro phủ lên nhà cửa, ruộng đồng, đồng cỏ và nguồn nước, ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh kế.
• Bom núi lửa: Trong đợt phun trào năm 2023, IGP ghi nhận núi phóng ra các khối đá nóng quanh miệng núi.
• Lũ bùn lahar: Khi tro bụi gặp nước mưa, dòng bùn đá có thể chảy xuống các khe sâu như Volcánmayo, gây hư hại đường sá và đe dọa các làng bên dưới.

Vì vậy, các cơ quan Peru luôn khuyên người dân tránh đến gần miệng núi và khe suối dưới chân núi, đồng thời theo dõi các bản tin chính thức của IGP và INGEMMET.

Kết Luận

Ubinas là ngọn núi lửa dạng tầng cao hơn 5.600 m, nổi tiếng là ngọn núi lửa hoạt động mạnh nhất Peru. Từ các đợt phun trào những năm 2006, 2014, 2019 và 2023 đến dòng lahar năm 2026, ngọn núi này luôn nhắc rằng cuộc sống quanh chân núi là sự chung sống thường trực với núi lửa. Với chúng tôi, điều quan trọng nhất vẫn là theo dõi sát các bản tin chính thức của IGP, INGEMMET và Chương trình Núi lửa Toàn cầu.

Nguồn tham khảo:

• Ubinas, Chương trình Núi lửa Toàn cầu, Viện Smithsonian
• Evaluación del proceso eruptivo del volcán Ubinas durante mayo a julio, 2023, Informe Técnico N°014-2023, Viện Địa vật lý Peru (IGP)